W szkole bardzo wiele mówi się i robi w zakresie rozwoju intelektualnego uczniów. Nabywanie wiedzy i umiejętności z podstawy programowej jest niezwykle ważne i nie chcę tego lekceważyć, jednak dzisiaj już wiemy, że sukces człowieka na rynku pracy i w społeczeństwie zależy przede wszystkim od kompetencji osobistych. Nauczyciel ma być wzorem – modelem tych kompetencji.

1. Słuchaj swoich uczniów

Słuchanie to podstawa dobrego poznania ucznia. I nie chodzi o to, co mówi (a właściwie najmniej chodzi o to, co mówi), lecz przede wszystkim o to, jak mówi i jak wygląda, kiedy mówi. Uważny nauczyciel zobaczy i usłyszy dużo więcej niż tylko przekazaną informację. Ma szansę wychwycić napięcie w głosie, jego drżenie, niepewność albo zbytnią pewność siebie, która może sugerować, że uczeń nie bierze pod uwagę żadnych innych rozwiązań. Ton głosu to także informacja: niski wskazuje na spokój, życzliwość i otwarte nastawienie do rozmówcy; wysoki czy piskliwy jest oznaką zdenerwowania, poczucia zagrożenia. Ciało także „mówi” podczas rozmowy. Sztywne barki, nerwowe ruchy rąk, przestępowanie z nogi na nogę, niepewne rozglądanie się wokół, uciekanie wzrokiem i trzymanie dystansu to zachowania związane z silnymi emocjami w obszarze zakłóceń poczucia bezpieczeństwa. Uśmiech na twarzy, kontakt wzrokowy, swobodna (ale nie nonszalancka) postawa, otwarte dłonie, swobodna gestykulacja to z kolei oznaki tego, że uczeń czuje się dobrze w moim towarzystwie, co  daje nadzieję na szczerą rozmowę.

Oczywiście te same zasady dotyczą nauczyciela. Dzieci i młodzież wprawdzie rzadko mają wiedzę na temat mowy ciała, jednak instynktownie reagują na gesty, które świadczą o emocjach i mogą być dla nich sygnałem zagrożenia:

• zamknięta postawa ciała (np. skrzyżowane na piersiach ręce);
  
  
• napięcie w ciele (sztywne plecy, postawa „na baczność” lub z szeroko rozstawionymi stopami, zaciskanie pięści, masowanie sobie karku itd.);
  
  
• unikanie kontaktu wzrokowego (mówienie ponad głową ucznia lub ze wzrokiem utkwionym w jakimś obiekcie za oknem);
  
  
• nerwowość w głosie (mówienie bardzo szybko lub nienaturalnie powoli, piskliwy głos);
  
  
• powtarzające się gesty (machanie palcem lub dłonią, stukanie w blat stolika, kręcenie głową);
  
  
• skracanie dystansu (wchodzenie w strefę tzw. intymną człowieka, czyli odległość mniejszą niż 50 cm).

2. Komunikuj się językiem asertywnym 

Komunikacja asertywna (porozumiewanie się bez przemocy) to wspieranie ucznia w budowaniu samooceny i poczucia wartości. Uczeń, bez względu na wiek, jest partnerem w rozmowie z nauczycielem (w żadnym razie koleżanką/kolegą). Rozmawiając w ten sposób, nauczyciel ma szansę:

• przekazać konkretne fakty („Byłam na boisku podczas przerwy, gdy doszło do konfliktu z Wojtkiem z VIIb”);
  
  
• opisać to, co widział („Obserwowałam jego i twoje zachowanie”);
  
  
• podzielić się emocjami („Zaniepokoiłam się, kiedy zobaczyłam, jak popychasz kolegę, kiedy obok niego przechodziłeś”);
  
  
• powołać się na przepis lub zasady obowiązujące w szkole („Wiesz, że w szkole nie akceptuje się takich zachowań, ponieważ są niebezpieczne”);
  
  
• określić swoje oczekiwania wobec rozmówcy, okazując równocześnie zaufanie do kompetencji wychowanka („Chciałabym, żebyś przemyślał, jak możesz tę sprawę teraz załatwić”).

3. Akceptuj ich takimi, jacy są

Akceptowanie ludzi z całą ich różnorodnością jest jedną z kompetencji społecznych, która ułatwia harmonijne funkcjonowanie zarówno w grupie, jak i w społeczeństwie. Różnimy się i to jest piękne. Mamy różne potrzeby, cele, aspiracje, poglądy i przekonania, więc jako społeczność możemy wspierać siebie nawzajem w tym, czego komuś innemu brakuje. Na tym też polega dojrzała współzależność społeczna. Akceptację można wyrażać w różny sposób: słuchając, wyrażając uznanie, podziw, zainteresowanie, zadając pytania otwarte. Zakłóceniem będzie pouczanie, rozkazywanie, grożenie, straszenie, niepozwalanie na swobodną wypowiedź na temat przeżytej właśnie sytuacji.

4. Stawiaj granice wprost

Człowiek potrzebuje granic, a im młodszy, tym wyraźniej powinny być one zaznaczane, ponieważ dzieci i młodzież uczą się zasad. Najważniejsze granice to te, które stoją na straży godności człowieka. Dobrą okazją do zwerbalizowania granic i porozmawiania o nich jest tworzenie klasowego kontraktu czy też kodeksu postępowania ucznia. Ważne, aby głos uczniów był tak samo ważny jak głos nauczyciela. Jeśli poczują, że to są ich zasady, przyjmą je z większą łatwością i rzadziej będzie dochodzić do ich sprawdzania lub łamania.

5. Współpracuj, modelując współpracę pomiędzy uczniami

Modelowanie współpracy może odbywać się podczas zajęć dydaktycznych, ale też przy każdym kontakcie z uczniami. Wprowadzając zwyczaj pytania ucznia o zdanie, o pomysły na rozwiązanie problemu lub o zmianę, wchodzimy z nim w dialog, który utwierdza go w pewności siebie, wspiera samodzielność w myśleniu, podejmowaniu decyzji, ocenianiu sytuacji społecznych zgodnie z posiadaną wiedzą i kompetencjami, wzmacnia samoocenę i poczucie wartości, a także to, co jest fundamentem rozwoju, czyli poczucie bezpieczeństwa.

6. Pozwól im podejmować samodzielne decyzje

W codziennym pośpiechu często zapominamy, że szybko rzucane polecenia, nakazy i zakazy to bodźce, które wywołują reakcje obronne: „Dlaczego to mam zrobić”; „Nie chcę tego”; „Wolałabym za chwilę”; „Teraz potrzebuję czegoś innego”; „Nie rozumiem”; „Obawiam się, że…”. Jeśli nauczyciel (czy też inny dorosły opiekun) nie zapanuje nad takim postępowaniem, uczniowie mogą poczuć się zagrożeni: „Nikogo nie obchodzi, co ja o tym myślę”; „Ważne są tylko potrzeby nauczyciela”; „Ja się nie liczę” itd. Może to spowodować liczne zachowania, które będą utrudniały współpracę z uczniami: krzyki, protesty, zachowania lękowe, płacz, histeria, nieopanowany śmiech, wycofanie itd. Pozwolenie uczniom na podejmowanie decyzji i sprawdzanie ich skuteczności w bezpiecznej przestrzeni przy wsparciu nauczyciela to strategia wspierająca uczniów w rozwijaniu poczucia sprawstwa i decyzyjności w kontrolowaniu swojego życia.

7. Doceniaj wysiłek i zaangażowanie

Możliwości uczniów bywają mocno zróżnicowane. Akcentowanie i skupianie się tylko na efekcie lub jego braku może spowodować, że dziecko czy nastolatek będzie się wycofywać z aktywności zarówno dydaktycznej, jak i społecznej, ponieważ łatwiej i bezpieczniej jest się wycofać, niż ryzykować niemal pewną porażkę. Docenianie wysiłku i nakładu pracy, skupianie się na postępie (nawet niewielkim) pomaga uczniom w budowaniu przekonania, że mogą, że dają radę, a jeśli będzie trudno – nauczyciel na pewno pomoże. To nie tylko praca nad kompetencjami osobistymi uczniów, ale także wspieranie motywacji i budowanie w klasie atmosfery uczenia się.

8. Ćwicz z uczniami nabywanie umiejętności społecznych

• Świetnie sprawdzą się w tym obszarze wszelkie ćwiczenia z Treningu Umiejętności Społecznych (TUS). Można także sięgnąć do pomysłów i przykładów opisanych przez A. Goldsteina w książce „Umiejętności społeczne” (wydana w Warszawie w 2022 r.). Można też sięgać po różne ćwiczenia, które można wprowadzić zarówno w proces dydaktyczny (np. ćwiczenia śródlekcyjne wspierające koncentrację i opanowanie emocji), jak i wychowawczy.
  
  
• Schemat ćwiczenia umiejętności prowadzenia rozmów.

1. Zawsze patrz uważnie na osobę, która do Ciebie mówi, i słuchaj jej tonu.
2. Pamiętaj o komunikatach, jakie wysyła Twoje ciało.
3. Skup się na tym, co ta osoba mówi, a nie na tym, co Ty byś zrobił(-a) albo jak Ci się wydaje, że jest dobrze. Nie oceniaj.
4. Wyraź zgodę na to, co mówi ta osoba, lub powiedz, że się nie zgadzasz i wyjaśnij powód.
   

• Słoik sukcesów. Trzeba przygotować dla każdego ucznia przezroczyste naczynie  (lepiej sprawdzą się plastikowe pojemniki lub butelki z zakrętkami niż szklane słoiki) i zgromadzić drobne przedmioty. Mogą to być guziki, kamyczki, fasola, koraliki itp. Uczeń zaznacza każdy swój sukces, wrzucając do naczynia fasolkę czy koralik. Metoda sprawdza się szczególnie w klasach młodszych.
  
  
  • Pierwsza myśl: „Nie dam rady”;
  • Sytuacja: nowa umiejętność z matematyki;
  • Emocje: złość, smutek, zrezygnowanie;
  • Weryfikacja: „Ile już nowych umiejętności opanowałeś z matematyki? Ilu z nich nie dałeś rady opanować?”;
  • Wniosek: myśl jest prawdziwa czy fałszywa?
    
    
• Podobnie można ćwiczyć rozwiązywanie konfliktów w klasie czy problemów („W jaki sposób zabierzemy się do opanowania tej nowej umiejętności?”; „Czego potrzebujemy?”; „Jaki jest plan?”).
  
  
  
  

Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.