Nawyk odwlekania ważnych spraw na później nie jest zazwyczaj wynikiem zwykłego lenistwa. Źródła tego zjawiska są różnorodne. U dziecka odwlekanie dotyczy głównie spraw szkolnych. Im zadanie jest trudniejsze, bardziej skomplikowane, tym większa pokusa, aby je odsunąć na później. Kiedy w końcu dziecko w ostatniej chwili zaczyna naukę, jemu i całej rodzinie towarzyszą stres, napięcie i lęk, co dodatkowo utrudnia wykonanie zadania. Stąd warto wiedzieć, jak można pomóc swojemu prokrastynującemu dziecku.
Wiele dzieci odkładających sprawy na później
potrzebuje stymulacji ze strony rodzica. Poza rozmowami warto zaproponować im
różne metody zaradcze. Oto niektóre z nich.
Zaczynamy teraz
Motto tej metody brzmi: „Zaczynamy teraz”, czyli w tym
momencie, w którym wypowiadamy te słowa. Zamiast wdawać się w dyskusje,
sporządzać listę zadań do zrobienia czy też zastanawiać się na dalszymi planami
w jakiejś nieokreślonej przyszłości – po
prostu zaczynamy. Teraz, nie za pięć minut czy później. Dziecko odkłada to,
co w tym momencie robi. Nieważne, czy się bawi lub czyta książkę czy komiks.
Teraz przystępuje do wykonania zadania. Ważne, żeby wcześniej wyjaśnić, co
oznacza słowo „teraz”. Oczywiście będzie to sprawiało trudność, dlatego do
słowa „teraz” dodajemy zasadę pracy przez 5–10 minut. Nastawiamy minutnik na 5
minut, u starszych dzieci na 10, i mówimy, że na pewno tyle wytrzyma. W tym
czasie dziecko wykonuje zadanie, wkładając w nie całą swoją energię i uwagę.
Bardzo ważne jest, żeby po upływie ustalonego czasu pozwolić na przerwanie
pracy, nawet jeśli zadanie nie jest skończone. Przerywamy, jeśli dziecko
informuje nas, że nie wytrzyma już ani sekundy dłużej. Zwykle jednak udaje się
przedłużyć te 5–10 minut, które szybko zlatują, ponieważ dziecko widzi, że
zadanie jest już zaczęte i niewiele pozostało, żeby je zakończyć. Zasada
„teraz” i „przez 5 minut” może sprawdzić się też u dorosłych, kiedy np.
odpuszczamy wykonanie nielubianych czynności, np. zaczynam prasować pranie
teraz, ale tylko przez 10 minut. Kiedy widzę, że niemal połowa jest już za mną,
to zwykle mówię „jeszcze sobie poprasuję to, co zostało”. Zasadę tę możemy
proponować dzieciom nie tylko przy wykonaniu zadań szkolnych, ale też
nielubianych obowiązków domowych.
Małe kroki i do celu
Jeśli widzimy przed sobą ogromną górę, może nam się wydawać, że jest nie do pokonania, ale jak podzielimy wejście na nią na małe kroki, mamy szansę na sukces. Psycholodzy sportowi zwykle w ten właśnie sposób motywują swoich zawodników: „Nie skupiaj się na tym, żeby wygrać zawody, ale żeby oddać dobry skok”. Dlatego pomóż dziecku podzielić obszerne zadania na małe części, tak aby mogło podołać każdemu z nich. Na pytanie „jak można zjeść słonia”, odpowiedź brzmi „po kawałku”. Czasem mogą to być nawet absurdalnie małe kroki, np. kiedy Twoje dziecko ma napisać 15-zdaniowe wypracowanie, weź bloczek samoprzylepnych karteczek i na każdej z nich zapisz poszczególne małe kroki:
- Otwórz zeszyt, weź długopis;
- Zapisz temat wypracowania;
- Zapisz słowa klucze, których użyjesz do napisania wypracowania – pomocne mogą być odpowiedzi na pytania: „kto, jak, co, gdzie, kiedy, po co?”;
- Napisz pierwsze zdanie złożone, odpowiadając na pytanie z użyciem słowa klucza;
- Napisz drugie zdanie itd.
Karteczki zawieszamy w odpowiedniej kolejności przed oczami dziecka. Ważne, żeby pojawiły się wśród nich karteczki z jokerami, które będą zapowiedzią przerwy, np.:
- Idź do kuchni i napij się wody;
- Zrób 10 przysiadów;
- Itp.
W przypadku tej metody im
młodsze dziecko, tym bardziej potrzebuje towarzystwa rodzica. Może też być
jednak tak, że i starsze będzie potrzebowało pomocy z naszej strony,
przynajmniej na początku wdrażania tego sposobu pracy.
Skrócenie czasu na pracę
Pewnie znasz takie powiedzenie, że jak masz 10 godzin
na wykonanie zadania, to będziesz potrzebował 10 godzin, ale jeśli masz tylko
jedną godzinę to uporasz się z zadaniem w godzinę. Jeśli dziecko ma do
dyspozycji całe popołudnie i wieczór, pojawia się duża szansa na
prokrastynację, bo przecież jeszcze zdąży, ma tyle czasu. Dlatego być może
pomocne będzie ustalenie, że wykonanie zadania odbędzie się tylko między
godziną 17.00 a 20.00. praca do 17.00 i po 20.00 jest niedozwolona. Być może
będzie to wymagało od Ciebie odwagi, przynajmniej na początku, ponieważ twoje
prokrastynujące dziecko będzie
sprawdzać, jak zareagujesz, kiedy ono otworzy zeszyt o godzinie 20.30.
Jeśli chcesz, aby ta metoda zadziałała, powinieneś wówczas zabrać zeszyt,
książkę i zabronić dziecku się uczyć aż do następnego dnia. Jak pisałam
wcześniej, to wymaga odwagi, bo jeśli widzimy, że nasz prokrastynator zaczyna się uczyć, to zwykle chodzimy na
placach i wznosimy dziękczynne modły. Doświadczeni rodzice, którzy zastosowali
tę metodę, mówią o 3-4 próbach przesunięcia godziny przez dziecko. Po 4 próbie
dziecko samo dochodzi do wniosku, że będzie tak, jak rodzic powiedział, a żeby
nie ponosić w szkole negatywnych konsekwencji, samo zacznie przestrzegać
wspólnie ustalonych godzin. Ponadto wielu rodziców mówi, że nareszcie wieczór
jest spokojny i nie ma nieustannego upominania i zaganiania dziecka do nauki.
Technika Pomodoro
Polega na wykonywaniu zadania w 25
minutowych przedziałach czasowych. Dziecko pracuje nad zadaniem przez 25 minut, po czym robi
sobie kilkuminutową przerwę. Tutaj warto nastawić minutnik i ustalić z
dzieckiem, jak będzie tę przerwę spędzać. Również przy tej metodzie pamiętajmy
o zasadzie małych kroków. Stosując technikę Pomodoro, zadbaj o warunki, w
jakich dziecko wykonuje zadania. Pozbądź się wszelkich rozpraszaczy – telefonu,
grającego telewizora, włączonej gry na konsoli. Pamiętaj, że nawet jeśli
telefon jest wyciszony, ale jednak w zasięgu wzroku dziecka, to jego mózg nadal
uaktywnia układ nagrody, wyrzucając dopaminę i domagając się sięgnięcia po
telefon.
Checklista
Zrób z dzieckiem listę spraw, zadań do zrobienia. Pomocne jest skorzystanie z karteczek samoprzylepnych. Na każdej z nich zapisz jedno zadanie. Karteczki powieś w zasięgu wzroku dziecka, np. nad biurkiem. Po lewej stronie są karteczki z zadaniami, które czekają na wykonanie, a po prawej są odłożone te już wykonane. Lewa strona – to jest do zrobienia, prawa strona – to jest już zrobione. Po zrobieniu zadania z lewej strony dziecko przekłada karteczkę z zadaniem na prawą stronę. Widzi wówczas postęp pracy, co zwykle działa motywująco.
Niektórzy specjaliści zalecają, aby karteczki z
zadaniami z lewej strony były umieszczone w kolejności od najtrudniejszego do
najłatwiejszego zadania. Tłumaczą to tym, że jak dziecko upora się z trudnymi
zadaniami, to będzie miało większą motywację do zajęcia się tymi łatwiejszymi.
Jednak w tym schemacie kryje się pułapka – dziecko może utknąć na trudnym
zadaniu i nie chcieć już zajmować się pozostałymi. Myślę, że każdy rodzic
najlepiej zna swoje dziecko i wie, czy woli rozpoczynać od zadań łatwiejszych
czy trudniejszych.
Zasada „jeszcze nie, a teraz już tak”
Zwykle prokrastynujące dzieci szybko się zniechęcają wykonywaniem zadań, które stanowią dla nich jakąś trudność, są problematyczne. To właśnie trudniejsze zadanie jest właśnie powodem odwlekania. Dlatego kiedy dziecko w irytacji rzuca książką czy zeszytem, krzycząc, że nigdy nie nauczy się tej tabliczki mnożenia, bo jest za trudna, to warto użyć zwrotu „jeszcze nie”, czyli „tak, jest trudna, Ty jej jeszcze nie umiesz, popracujemy razem, pomogę ci i się nauczysz”. Chodzi o to, żeby dziecko usłyszało, że jeszcze tego nie potrafi, ale jak popracuje, to będzie umiało, a rodzic mu w tym pomoże.
Odkładanie obowiązków, czy to domowych, czy szkolnych, wcale nie musi wynikać z lenistwa. Wręcz przeciwnie – zwykle jest podyktowane stresem albo złymi nawykami. Często kluczem do sukcesu jest połączenie kilku metod, takich jak: właściwa organizacja czasu, podzielenie zadań na mniejsze części, uporządkowanie przestrzeni wokół. Radzenie sobie z prokrastynacją to proces, wymaga nie tylko cierpliwości, ale i systematycznych działań.
Powodzenia!
Sprawdź pierwszą część artykułu.
Literatura
Caroline
von St. Ange, „Łatwiej. Co zrobić, by szkoła i nauka szły jak z płatka”,
Wydawnictwo Otwarte, Kraków 2024.
Marzena
Jasińska
Trener, dyplomowany coach,
doradca rodzinny. Od lat wspiera rodziców w konsultacjach indywidualnych oraz
warsztatach psychoedukacyjnych. Swoją pracę opiera na filozofii Jespera Juula,
założeniach Rodzicielstwa Bliskości oraz Porozumienia Bez Przemocy. Specjalizuje
się w zakresie neurodydaktyki oraz uczenia się uczniów. Ekspert rozwoju
osobistego, komunikacji, negocjacji. W swojej pracy zajmuje się także tematyką
mediacji szkolnych, procesów grupowych, zarządzania zmianą w organizacji i
zarządzania zespołem. Prywatnie mama dwóch dorosłych synów.







