Koniec wakacji i początek roku szkolnego zdecydowanie zmieniają rytm całej rodziny. Dzieci wracają do nauki i wcześniejszych pobudek, a dorośli do intensywniejszej pracy i codziennej logistyki. Radości z powrotu do znanej rutyny może jednak towarzyszyć napięcie, które często daje o sobie znać poprzez problemy ze snem, rozdrażnienie czy dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Dlaczego emocje tak często czujemy właśnie w brzuchu i czy wybrane probiotyki mogą wspierać komunikację na osi jelito-mózg?

Stres nie komunikuje wprost

Dzieci, zwłaszcza młodsze, nie zawsze potrafią rozpoznać i nazwać swoje emocje. Zamiast powiedzieć, że się boją lub czują się przeciążone, mogą stać się bardziej płaczliwe, drażliwe albo niechętne do wyjścia do szkoły. Również dorośli nie zawsze łączą sygnały płynące z ciała z przeżywanym napięciem. Stres może więc objawiać się m.in. jako:

• zwiększona drażliwość i reaktywność emocjonalna,

• problemy z zasypianiem lub częstsze wybudzanie się,

• pogorszenie albo zmiana apetytu,

• zmęczenie, bóle głowy i trudności z koncentracją,

• nudności, ból brzucha lub nagła potrzeba skorzystania z toalety.

Wyraźny związek między samopoczuciem psychicznym a funkcjonowaniem przewodu pokarmowego pokazują badania z udziałem dzieci. W metaanalizie opublikowanej w 2025 roku, obejmującej 66 badań i ponad 201 tysięcy dzieci z 29 krajów, czynnościowe zaburzenia przebiegające z bólem brzucha występowały u niemal 12% badanych. Z ich występowaniem wiązały się m.in. stres, lęk, obniżony nastrój, trudne wydarzenia życiowe oraz problemy ze snem. Podobną zależność obserwujemy u dorosłych. Aktualnie pojawia się coraz więcej prac sugerujących, że modyfikacja mikrobioty jelitowej poprzez celowaną probiotykoterapię może pomagać w utrzymaniu stabilności i równowagi emocjonalnej.

Dlaczego napięcie psychiczne tak często daje o sobie znać właśnie w brzuchu?

Ta sama sytuacja dla jednej osoby może być neutralna, a dla innej stać się źródłem silnego napięcia. O tym, czy dana sytuacja jest stresująca czy też nie, zawsze decyduje subiektywna ocena jednostki, a nie obiektywne cechy danej sytuacji. I, co ciekawe, podatność oraz odporność na stres kształtują nie tylko czynniki psychologiczne i społeczne, ale również te biologiczne. A jednym z nich jest mikrobiota jelitowa.

Mózg wpływa na funkcjonowanie przewodu pokarmowego, ale informacje płyną również w przeciwnym kierunku – z jelit do ośrodkowego układu nerwowego. Komunikacja ta przypomina wielopasmową autostradę, po której poruszają się różni „kurierzy”. Sygnały przekazywane są drogą nerwową, m.in. za pośrednictwem nerwu błędnego i jelitowego układu nerwowego, ale także poprzez układ hormonalny i odpornościowy. W tej złożonej wymianie informacji uczestniczy mikrobiota jelitowa, czyli ekosystem tworzony przez bakterie, wirusy, grzyby i archeony zasiedlające przewód pokarmowy. W wyniku aktywności metabolicznej drobnoustrojów powstają liczne związki, m.in. krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, pochodne tryptofanu oraz kwasów żółciowych. Mogą one oddziaływać na układ odpornościowy, nerw błędny i barierę jelitową, a dzięki temu pośrednio uczestniczyć w regulowaniu pracy mózgu oraz odpowiedzi organizmu na stres.

Ciekawych danych dostarczyło badanie opublikowane w 2024 roku w „Nature Mental Health”. U osób charakteryzujących się większą odpornością na stres obserwowano mniej objawów lęku i obniżonego nastroju, niższy poziom odczuwanego stresu oraz odmienne wzorce aktywności tych obszarów mózgu, które związane są z funkcjami poznawczymi i regulacją emocji. Jednocześnie mikrobiota tych osób wykazywała większą aktywność szlaków związanych m.in. z odpowiedzią przeciwzapalną czy utrzymaniem integralności bariery jelitowej. Z kolei badania przedkliniczne pokazały, że mikrobiota uczestniczy w dojrzewaniu i funkcjonowaniu obszarów mózgu związanych z emocjami i odpowiedzią na stres, w tym ciała migdałowatego i hipokampa.

Czy psychobiotyki mogą pomóc oswoić stres?

Terminem psychobiotyk określa się konkretne mikroorganizmy, które podane w odpowiedniej ilości mogą oddziaływać na oś jelito-mózg i wywierać korzystny wpływ na zdrowie psychiczne gospodarza. W ostatnich latach pojawiło się sporo badań klinicznych wskazujących na potencjalne korzyści ze stosowania wybranych psychobiotyków.

Już w 2008 roku oceniano wpływ połączenia szczepów Lactobacillus helveticus Rosell® - 52 i Bifidobacterium longum Rosell® - 175 na dolegliwości związane z przewlekłym stresem. W randomizowanym badaniu obejmującym 75 osób przyjmowanie tej kompozycji przez 3 tygodnie zmniejszyło nasilenie bólu brzucha, nudności i wymiotów w porównaniu z placebo. W kolejnym badaniu 30-dniowa suplementacja u zdrowych ochotników wiązała się ze zmniejszeniem ogólnego nasilenia stresu psychicznego, w tym somatyzacji, objawów depresyjnych oraz wrogości i złości. Zaobserwowano także obniżenie stężenia kortyzolu w moczu.

Kolejne badanie z udziałem zdrowych osób w wieku 18–30 lat oceniało stosowanie szczepu Lactiplantibacillus plantarum 299v podczas sesji egzaminacyjnej. W grupie placebo w okresie egzaminów stwierdzono wzrost stężenia kortyzolu w ślinie, natomiast w grupie przyjmującej LP299V takiej zmiany nie zaobserwowano.

W innym badaniu trwającym 4 tygodnie uczestnicy zostali podzieleni na dwie grupy – jedna przyjmowała preparat zawierający probiotyk wieloszczepowy (a dokładnie osiem szczepów probiotycznych: Bifidobacterium bifidum W23, B. lactis W52, Lactobacillus acidophilus W37, L. brevis W63, L. casei W56, L. salivarius W24, Lactococcus lactis W19 i W58), a druga – placebo. Naukowcy oceniali tzw. reaktywność poznawczą, czyli skłonność do uruchamiania negatywnych schematów myślenia pod wpływem przejściowego pogorszenia nastroju. Jej przejawem mogą być m.in. uporczywe rozpamiętywanie problemów, drażliwość czy agresywne myśli. Po 4 tygodniach osoby przyjmujące probiotyk uzyskały niższe wyniki w zakresie ogólnej reaktywności poznawczej niż uczestnicy otrzymujący placebo. Największe różnice dotyczyły ruminacji oraz agresywnych myśli. W innym trwającym 4 tygodnie badaniu u osób przyjmujących ten sam wieloszczepowy probiotyk wykazano, że podejmowały one mniej impulsywne i ryzykowne decyzje, a ich wybory były bardziej ukierunkowane na długoterminowe korzyści.

Jakie mechanizmy stoją za takim działaniem? Wymienia się tutaj m.in. wspieranie integralności bariery jelitowej oraz modulowanie odpowiedzi immunologicznej i procesów zapalnych. Nie oznacza to jednak, że większa liczba szczepów automatycznie przekłada się na większą skuteczność. W preparatach wieloszczepowych poszczególne mikroorganizmy powinny być dobrane tak, aby ich właściwości wzajemnie się uzupełniały. Dlatego znaczenie ma konkretna, przebadana kompozycja, a nie sama liczba szczepów na etykiecie.

Podsumowanie

Probiotyki nie sprawią, że napięcie towarzyszące powrotowi do codziennego rytmu po prostu zniknie. Badania wskazują jednak, że wybrane, przebadane szczepy mogą wspierać funkcjonowanie osi jelito-mózg, stanowiąc jeden z elementów dbania o dobrostan emocjonalny, uzupełniając fundamenty stylu życia: sen, aktywność fizyczną, odpowiednią dietę czy relacje społeczne. Kluczowe jest jednak, aby wybierając probiotyk, zwracać uwagę na pełne nazwy szczepów oraz badania dotyczące konkretnego zastosowania. O działaniu probiotyku nie decyduje bowiem sama liczba mikroorganizmów w preparacie, lecz odpowiednio dobrana i przebadana kompozycja.

W stosowaniu psychobiotyków najważniejsza jest regularność. Zalecany czas suplementacji wynosi co najmniej 3 miesiące, ale może być ona kontynuowana również dłużej. Preparat można przyjmować niezależnie od posiłku – najlepiej o takiej porze, którą najłatwiej na stałe wpisać w codzienną rutynę.





Piśmiennictwo:

1. Vermeijden NK, de Silva L, Manathunga S, Spoolder D, Korterink J, Vlieger A, Rajindrajith S, Benninga M. Epidemiology of Pediatric Functional Abdominal Pain Disorders: A Meta-Analysis. Pediatrics. 2025 Feb 1;155(2):e2024067677. doi: 10.1542/peds.2024-067677. PMID: 39761807.
2. Margolis KG, Cryan JF, Mayer EA. The Microbiota-Gut-Brain Axis: From Motility to Mood. Gastroenterology. 2021 Apr;160(5):1486-1501. doi: 10.1053/j.gastro.2020.10.066. Epub 2021 Jan 22. PMID: 33493503; PMCID: PMC8634751.
3. Bonaz B, Bazin T, Pellissier S. The Vagus Nerve at the Interface of the Microbiota-Gut-Brain Axis. Front Neurosci. 2018 Feb 7;12:49. doi: 10.3389/fnins.2018.00049. PMID: 29467611; PMCID: PMC5808284.
4. Cryan JF, O'Riordan KJ, Cowan CSM, Sandhu KV, Bastiaanssen TFS, Boehme M, Codagnone MG, Cussotto S, Fulling C, Golubeva AV, Guzzetta KE, Jaggar M, Long-Smith CM, Lyte JM, Martin JA, Molinero-Perez A, Moloney G, Morelli E, Morillas E, O'Connor R, Cruz-Pereira JS, Peterson VL, Rea K, Ritz NL, Sherwin E, Spichak S, Teichman EM, van de Wouw M, Ventura-Silva AP, Wallace-Fitzsimons SE, Hyland N, Clarke G, Dinan TG. The Microbiota-Gut-Brain Axis. Physiol Rev. 2019 Oct 1;99(4):1877-2013. doi: 10.1152/physrev.00018.2018. PMID: 31460832.
5. An, E., Delgadillo, D.R., Yang, J. et al. Stress-resilience impacts psychological wellbeing as evidenced by brain–gut microbiome interactions. Nat. Mental Health 2, 935–950 (2024). https://doi.org/10.1038/s44220-024-00266-6
6. Kato-Kataoka A, Nishida K, Takada M, Kawai M, Kikuchi-Hayakawa H, Suda K, Ishikawa H, Gondo Y, Shimizu K, Matsuki T, Kushiro A, Hoshi R, Watanabe O, Igarashi T, Miyazaki K, Kuwano Y, Rokutan K. Fermented Milk Containing Lactobacillus casei Strain Shirota Preserves the Diversity of the Gut Microbiota and Relieves Abdominal Dysfunction in Healthy Medical Students Exposed to Academic Stress. Appl Environ Microbiol. 2016 May 31;82(12):3649-58. doi: 10.1128/AEM.04134-15. PMID: 27208120; PMCID: PMC4959178.
7. Andersson H, Tullberg C, Ahrné S, Hamberg K, Lazou Ahrén I, Molin G, Sonesson M, Håkansson Å. Oral Administration of Lactobacillus plantarum299v Reduces Cortisol Levels in Human Saliva during Examination Induced Stress: A Randomized, Double-Blind Controlled Trial. Int J Microbiol. 2016;2016:8469018. doi: 10.1155/2016/8469018. Epub 2016 Dec 22. PMID: 28101105; PMCID: PMC5217173.
8. Steenbergen L, Sellaro R, van Hemert S, Bosch JA, Colzato LS. A randomized controlled trial to test the effect of multispecies probiotics on cognitive reactivity to sad mood. Brain Behav Immun. 2015 Aug;48:258-64. doi: 10.1016/j.bbi.2015.04.003. Epub 2015 Apr 7. PMID: 25862297.
9. Dantas, A.M., Sack, A.T., Bruggen, E. et al. The effects of probiotics on risk and time preferences. Sci Rep 12, 12152 (2022). https://doi.org/10.1038/s41598-022-16251-x
10. Diop L, Guillou S, Durand H. Probiotic food supplement reduces stress-induced gastrointestinal symptoms in volunteers: a double-blind, placebo-controlled, randomized trial. Nutr Res. 2008 Jan;28(1):1-5. doi: 10.1016/j.nutres.2007.10.001. PMID: 19083380.
11. Messaoudi M, Lalonde R, Violle N, Javelot H, Desor D, Nejdi A, Bisson JF, Rougeot C, Pichelin M, Cazaubiel M, Cazaubiel JM. Assessment of psychotropic-like properties of a probiotic formulation (Lactobacillus helveticus R0052 and Bifidobacterium longum R0175) in rats and human subjects. Br J Nutr. 2011 Mar;105(5):755-64. doi: 10.1017/S0007114510004319. Epub 2010 Oct 26. PMID: 20974015.

mgr farm. Zofia Winczewska
farmaceutka, edukatorka, w trakcie doktoratu na Gdańskim Uniwersytecie Medycznym. Pasjonatka psychiatrii żywieniowej i medycyny stylu życia w myśl zasady, że lepiej zapobiegać niż leczyć.
Autorka bloga: zosiawinczewska.pl i twórczyni podcastów Szare Komórki i Bio-logiczna rezyliencja.