W trakcie lekcji utrzymanie uwagi na tym, co mówi nauczyciel, graniczy z cudem. Tekst zadań z podręcznika trzeba czytać po dwa, trzy razy. Na WF-ie zadyszka pojawia się dużo szybciej niż wcześniej. Brak energii, wieczne uczucie zmęczenia i mgła mózgowa. Trudności w skupianiu się i zapamiętywaniu. Poddenerwowanie, rozdrażnienie, pogorszony nastrój. Do tego wypadające włosy, problemy z paznokciami i znacznie pogorszona odporność. Taki obraz bywa codziennością dziecka czy też nastolatka z niedoborem żelaza.

Tego typu objawy są niespecyficzne – i właśnie w tym tkwi problem. Łatwo je zrzucić na „przemęczenie”, „okres intensywnej nauki”, „problemy ze snem” albo stres. Z tego względu niedobory żelaza często pozostają niezdiagnozowane. W dalszych częściach artykułu wyjaśnimy, skąd się one biorą, dlaczego suplementacja żelazem potrafi być problematyczna oraz jak bezpiecznie poprawić wchłanianie żelaza – m.in. z pomocą szczepu probiotycznego Lactiplantibacillus plantarum 299v.

Małe dzieci – duży problem

Niedobory żelaza to powszechny problem wśród dzieci i młodzieży. Jest to najczęstszy niedobór żywieniowy w Polsce – stwierdza się go nawet u 40% młodszych dzieci. Z kolei w przypadku młodzieży w największym stopniu dotyczy miesiączkujących dziewczynek. Ich zapotrzebowanie na żelazo rośnie bowiem po pierwszej miesiączce aż o 1/3.

Żelazo jest niezbędne do prawidłowego rozwoju mózgu, odporności i sprawności fizycznej, ponieważ:

• wchodzi w skład hemoglobiny i mioglobiny, zapewniając dostarczanie tlenu do mózgu i mięśni,

• jest kofaktorem enzymów odpowiedzialnych za wytwarzanie energii w mitochondriach i syntezę DNA,

• uczestniczy w syntezie neuroprzekaźników (m.in. dopaminy i serotoniny) oraz w procesie mielinizacji neuronów, co warunkuje koncentrację, pamięć i tempo uczenia się,

• wspiera układ odpornościowy (proliferację i dojrzewanie limfocytów), wpływając na częstotliwość i przebieg infekcji,

• warunkuje dotlenienie, siłę i regenerację mięśni, decydując o tolerancji wysiłku i wydolności.

Jakie badania wykonać?

Anemia to skrajna postać niedoboru żelaza, ale objawy, takie jak zmęczenie i gorsza koncentracja, mogą pojawić się już wcześniej. Do wykrycia anemii podstawowym badaniem jest oznaczenie poziomu hemoglobiny, natomiast sam niedobór żelaza można wychwycić wcześniej, oznaczając ferrytynę. Jej niski poziom świadczy o wyczerpywaniu się zapasów żelaza. Z tego względu w przypadku podejrzenia niedoborów żelaza, potrzebne jest pobranie krwi i oznaczenie zarówno poziomu hemoglobiny, jak i ferrytyny. To podstawowa diagnostyka, natomiast w indywidualnych przypadkach lekarz może zlecić dodatkowe badania.

Skąd ten problem?

U dzieci i nastolatków niedobory żelaza wynikają najczęściej z niewystarczającej podaży w diecie oraz ze zwiększonego zapotrzebowania, związanego z szybkim wzrostem. Do tego dochodzą straty żelaza związane z intensywnym uprawianiem sportu oraz obfitymi miesiączkami nastolatek. U części dzieci problemem jest gorsze wchłanianie minerału. Ma ono miejsce między innymi w przebiegu chorób takich jak celiakia, zakażenie H. pylori oraz stany zapalne jelit. Wchłanianie może hamować również otyłość. Związany z nią stan zapalny aktywuje hormon zwany hepcydyną, który „blokuje” wchłanianie żelaza. Niedoborom sprzyja również popijanie posiłków kawą lub herbatą.

Problematyczna suplementacja

Po zdiagnozowaniu anemii lekarz najczęściej zaleca jego suplementację. Trzeba jednak pamiętać, że preparaty żelaza dość często dają działania niepożądane: ból brzucha, wzdęcia, zaparcia, nudności, a stolce mogą przybierać czarne zabarwienie. Dodatkowo ta część żelaza, która nie zostanie wchłonięta, trafia do jelita grubego i może niekorzystnie wpływać na mikrobiotę.

Z jednej strony w przypadku anemii suplementacja żelazem jest niezbędna i powinna trwać wiele miesięcy, ponieważ jego zapasy odbudowują się bardzo wolno. Z drugiej strony suplementacja bywa uciążliwa – wiele osób przerywa zbyt szybko jego przyjmowanie, nie uzyskując pełnej poprawy i nie odbudowując w pełni zapasów żelaza.

Jeśli badania wykażą niedobór, ale jeszcze bez anemii, lekarz najczęściej zleci postępowanie dietetyczne. Będzie ono polegało na zwiększeniu ilości w diecie pokarmów zawierających żelazo oraz ograniczeniu czynników hamujących jego wchłanianie (takich jak np. kawa i herbata). Poprawę wchłaniania żelaza z produktów spożywczych można uzyskać również za pomocą odpowiednich probiotyków. Należy jednak pamiętać, że działanie probiotyków jest szczepozależne i nie każdy probiotyk będzie miał tego typu właściwości.

L. plantarum 299v – podwójny agent

Szczepem probiotycznym o najlepiej udokumentowanym wpływie na poprawę wchłaniania żelaza jest Lactiplantibacillus plantarum 299v. Jest to probiotyk, który poprawia wchłanianie żelaza zarówno z różnego rodzaju posiłków, jak i z kapsułek.

Probiotyk działa wielotorowo:

• obniża pH w przewodzie pokarmowym, co sprzyja przekształcaniu żelaza w formy dobrze przyswajalne,

• zwiększa w śluzówce jelita ilość enzymów (Dcytb), które usprawniają przyswajanie żelaza,

• wspomaga rozkład związków, które wiążą żelazo i utrudniają jego przyswajanie,

• poprawia integralność (szczelność) bariery jelitowej, zmniejszając przez to stan zapalny, który może blokować wchłanianie żelaza.

Drugą znaczącą korzyścią z przyjmowania tego szczepu probiotycznego jest jego działanie ochronne względem mikrobioty. Jest ono cenne, szczególnie dla osób, które z powodu anemii muszą suplementować żelazo. Probiotyk ogranicza bowiem wzrost patogenów, które nadmiernie namnażają się podczas suplementacji żelazem.

W badaniach wykazano, że jego podawanie ogranicza działania niepożądane żelaza i znacząco zmniejsza odsetek osób rezygnujących z leczenia. Jest to więc bardzo dobre rozwiązanie zarówno dla osób z niedoborami żelaza, jak i z anemią.

Dodatkową zaletą stosowania probiotyku jest jego korzystny wpływ na poprawę odporności. Wykazano, że trzymiesięczna suplementacja szczepem L. plantarum 299v zmniejsza zarówno ilość zachorowań na infekcje górnych dróg oddechowych, jak i tzw. „jelitówek”. Jest to bowiem probiotyk, który nie tylko silnie antagonizuje bakterie patogenne w jelitach, ale również produkuje szereg bakteriocyn o działaniu przeciwwirusowym.

W celu poprawy wchłaniania żelaza rekomenduje się co najmniej kilkutygodniowe przyjmowanie szczepu. Probiotyk najlepiej jest przyjmować z posiłkiem. Dla młodszych dzieci dostępny jest w postaci kropli. Dzieci powyżej 3. roku życia, młodzież i osoby dorosłe mogą przyjmować probiotyk w postaci kapsułek. L. plantarum 299v może być również stosowany u kobiet w ciąży, co potwierdziło m.in. badanie kliniczne, w którym jego podawanie prawie trzykrotnie ograniczyło ryzyko wystąpienia anemii. To jeden z najbezpieczniejszych i najlepiej przebadanych szczepów probiotycznych.

Dr n. farm.  Natasza Piaseczna
Ekspert probiotykoterapii, neuropsychofarmakolog, i wykładowca. Jej zainteresowania naukowe oscylują wokół tematyki mikrobioty i zdrowia mózgu. Zajmuje się popularyzowaniem wiedzy z tych dziedzin na blogu www.nastaya.pl oraz kanale YouTube Zapytaj Farmaceutę. Autorka licznych artykułów popularyzujących wiedzę o mikrobiocie jelitowej i probiotykoterapii. W jej wykładach skierowanych do farmaceutów, lekarzy i dietetyków wzięło udział kilka tysięcy osób.