Rozpoznawanie niebezpiecznych zachowań i radzenie sobie w sytuacjach zagrażających bezpieczeństwu to ważny obszar wychowania w rodzinie. Małe dzieci nie mają takiego rozeznania, stąd im młodsze dziecko, tym większa uwaga dorosłych opiekunów. Natomiast im starsze dziecko, tym większa swoboda, ale też więcej zagrożeń.

Zachowania trudne u dzieci

Zachowaniem trudnym zazwyczaj określa się takie postępowanie, które łamie zasady życia społecznego, przy równoczesnym założeniu, że dziecko ma świadomość, że zasady te zostały naruszone. Jeśli nie ma takiej świadomości, a problem trudnych zachowań narasta i przechodzi w trwałą strategię postępowania, należy zasięgnąć porady specjalisty, bo może okazać się, że u dziecka występują jakiegoś rodzaju zaburzenia, a to wymaga terapii.

Trudne zachowania zwykle występują incydentalnie. Związane są często z silnymi emocjami i brakiem umiejętności radzenia sobie z nimi czy wyrażania ich w akceptowalny społecznie sposób. Zachowania trudne mogą pojawiać się u każdego dziecka, ponieważ dopiero uczy się ono bezpiecznego funkcjonowania w świecie norm i zasad.

Rozpoznawanie niebezpiecznych sytuacji i zachowań

1. Gdy dziecku zagraża niebezpieczeństwo fizyczne ze względu na nieumiejętność korzystania z różnych urządzeń funkcjonujących w przestrzeni domowej – urządzeń elektrycznych, gazowych, narzędzi, sprzętu ogrodniczego itd. Dziecko należy stopniowo i bezpiecznie oswajać z różnymi urządzeniami, od kredek i nożyczek zaczynając, na nożach, kuchence kończąc.
   
   
2. Gdy dziecku może grozić niebezpieczeństwo ze strony innych osób – wpuszczanie do domu kogokolwiek pod nieobecność rodziców, rozmowy telefoniczne z obcymi, wsiadanie do samochodu z nieznajomymi, przyjmowanie prezentów czy słodyczy od obcych osób itd. Żeby zabezpieczyć dziecko w tym obszarze, konieczne jest częste podejmowanie w rozmowach tematu zachowań profilaktycznych: „Nie otwierasz drzwi NIKOMU, ja otworzę sobie sama kluczem”; „NIGDY nie rozmawiasz z nieznajomymi, niczego od nich nie przyjmujesz, nie idziesz z nimi, ani nie wsiadasz do samochodu”; „Jeśli ktoś cię zaczepia, uciekaj, krzycz, płacz, biegnij do najbliższego sklepu, poczty lub poproś osobę w mundurze o pomoc – policjanta, ochroniarza czy żołnierza”. Warto przypominać te zasady za każdym razem, gdy dziecko ma pozostać gdzieś samo.
   
   
3. Gdy dziecko podejmuje decyzję o zachowaniu, które może okazać się dla niego niebezpieczne. Rozmawiajcie w rodzinie (np. podczas wspólnego oglądania filmu czy wiadomości), o bezpiecznym poruszaniu się w różnych miejscach – wspinaniu się na mosty, wchodzeniu do pustostanów, samotnych wyprawach do lasu czy na rower, „przejażdżkach” motorem starszego kolegi itd.
   
   
4. Gdy dziecko borykające się z problemami sięga po substancje psychoaktywne (alkohol, dopalacze, leki, narkotyki), aby szybko poprawić sobie nastrój. Obserwuj uważnie swoje dziecko. Jeśli widzisz, że często jest smutne, apatyczne, izoluje się od reszty rodziny i rówieśników, często wybucha gniewem, ma nadmierną potrzebę snu lub skarży się na bezsenność, bóle brzucha i głowy – reaguj. Sama rozmowa może nie wystarczyć. Jeśli taki stan utrzymuje się ponad dwa tygodnie – pomimo podejmowanych rozmów, deklaracji akceptacji, okazywanej miłości i zainteresowania – poszukaj wsparcia u psychologa czy psychiatry. Mogą to bowiem być objawy depresji lub innych zaburzeń psychicznych. Nie lekceważ ich. Nie mów, że „nastolatki tak mają”, że „wyrośnie z tego”, że „to taka panna obrażalska”. Twoje dziecko cierpi, a przez to, że szuka wsparcia w substancjach psychoaktywnych – jego zdrowie i życie mogą być zagrożone.
   
   
5. Gdy zauważysz ślady po okaleczeniach, opatrunki, blizny. Zwykle pojawiają się one  na rękach powyżej łokcia, na brzuchu, udach, pośladkach, nad kostkami nóg, ale też w innych miejscach. To ślady po działaniach autoagresywnych. Mogą im towarzyszyć zaburzenia odżywiania (anoreksja, bulimia, otyłość), wyrywanie włosów i brwi, drapanie do krwi, obgryzanie paznokci razem z opuszkami palców. Autoagresja jest działaniem nakierowanym na rozładowanie napięcia i poradzenie sobie z cierpieniem psychicznym. Dziecko nie robi tego, aby oszpecić się, zwrócić uwagę rodziców czy zadać sobie ból (w samym akcie autoagresji na skutek działania endorfin nie czuje się bólu; ból przychodzi później, nawet po ok. 2 godz.). Kaleczy się, aby zaznać ulgi w cierpieniu. Nie obwiniaj ani dziecka, ani siebie. Skup się na dostępnych formach pomocy. Rozmawiaj z dzieckiem o tym, jak możesz mu pomóc. Zadbaj o środki opatrunkowe, aby w higieniczny sposób mogło opatrzyć rany. Szukaj wsparcia specjalistów. Okaleczanie się niemal zawsze jest sygnałem głębokich problemów psychicznych. Diagnozę może postawić lekarz psychiatra, a leczenie ma formę psychoterapii, do której czasem włączane są odpowiednie leki.
   
   
6. Gdy dziecko często mówi o śmierci, samobójstwie, rozpaczy – może to być sygnał, że ma myśli samobójcze! Natychmiast reaguj, wspieraj, szukaj specjalisty, który w kompetentny sposób pomoże Twojemu dziecku. Bądź z nim, nie krytykuj, nie pouczaj, słuchaj, zapewniaj o bezwarunkowej miłości i wsparciu.

Jak zapobiegać zachowaniom niebezpiecznym u dzieci

Bezpieczeństwo fizyczne, emocjonalne i psychiczne dziecka to ważny aspekt wychowania. Mimo że nie jest to łatwe, można je osiągnąć, ale są trzy zasady:

1. ZAWSZE słuchaj uważnie swojego dziecka, nie lekceważ jego problemów.
   
   
2. Myśl z wyprzedzeniem, przewiduj niebezpieczeństwa i przygotuj na nie swoje dziecko, aby nie było bezradne.
   
   
3. Jeśli zaobserwujesz niebezpieczne zachowania, nie obwiniaj ani dziecka, ani siebie. Nie skupiaj się na emocjach, które na pewno się wtedy pojawią, ale działaj natychmiast, szukając najlepszej drogi wsparcia. Nie wstydź się prosić o pomoc.

Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.