Kompetencje (umiejętności) społeczne są zasobem nabytym, którego uczymy się już w dzieciństwie. Wchodząc w różnego rodzaju interakcje, uczymy się adekwatnie reagować na sytuacje, które nas spotykają. Rozwijanie kompetencji ma istotny wpływ na nasze funkcjonowanie w społeczeństwie – na to, jak inni nas odbierają i jak my ich odbieramy. Kompetencje społeczne wpływają na całe nasze życie i warto kształtować je od najmłodszych lat.

Co to są kompetencje społeczne

Kompetencje społeczne są umiejętnościami przydatnymi w kontaktach z innymi osobami. Jeśli zostaną prawidłowo ukształtowane, sprawią, że będziemy efektywnie współdziałać i podejmować wyzwania, a także lepiej poradzimy sobie w różnych sytuacjach. W zakresie tych kompetencji wyróżniamy wiele zdolności, których całokształt pomaga w nawiązywaniu bliskich relacji z rówieśnikami, w osiąganiu sukcesów szkolnych czy w lepszym radzeniu sobie z trudnościami:

• Komunikowanie się z innymi (słuchanie, udział w dyskusji, zadawanie pytań, udzielanie odpowiedzi, zbieranie informacji), znajomość zasad komunikacji niewerbalnej (mowy ciała, mimiki, gestykulacji);
• Budowanie relacji i wzajemnego zaufania z rówieśnikami oraz z innymi ludźmi;
• Akceptacja różnic pomiędzy osobami, a także szanowanie odmiennych poglądów;
• Wyrażanie własnych myśli, otwartość;
• Konstruktywne radzenie sobie z nieporozumieniami, z konfliktami i z popełnianymi błędami, poszukiwanie rozwiązań, przewidywanie efektów działań;
• Radzenie sobie z uczuciami i emocjami, zarówno pozytywnymi, jak i negatywnymi;
• Motywowanie się, organizacja własnego czasu, planowanie, podejmowanie decyzji;
• Zachowanie asertywne.

W zakres kompetencji społecznych wchodzą więc umiejętności potrzebne w kontaktach z innymi i we własnym funkcjonowaniu w grupie. Są one częściowo zależne od inteligencji emocjonalnej, czyli zdolności rozpoznawania i nazywania odczuwanych emocji oraz empatii. Niezmiernie ważne jest, aby rodzice jak najwcześniej wspierali dzieci w rozwoju kompetencji społecznych, co zaowocuje teraz i w dorosłym życiu. Kompetencje społeczne wpływają bowiem na całe życie, począwszy od jakości komunikacji z innymi, w tym umiejętności rozwiązywania konfliktów i pokonywania przeciwności, po dobór przyjaciół, związek z ukochaną osobą czy podjęcie pracy. Zaniedbywanie tej sfery rozwoju może skutkować różnego rodzaju trudnościami w funkcjonowaniu społecznym, niepowodzeniami, poczuciem braku swojego „miejsca na ziemi”, a nawet stanami depresyjnymi.

Jak rozwijać umiejętności społeczne?

Dzieci uczą się pierwszych kompetencji społecznych w domu, co odbywa się między innymi poprzez obserwację zachowania i wzajemnych relacji rodziców, ich sposobu komunikacji i współdziałania czy radzenia sobie z trudnościami. Jakość sprawności społecznych jest ściśle powiązana z przekazywanymi przez rodziców wartościami, modelem wychowawczym, jakim się kierują, a także z osobowością dziecka, jego temperamentem oraz z ewentualnymi zaburzeniami zachowania i emocji. Wszystko to wpływa na przyswajanie kompetencji społecznych. Jeśli rodzic chce stworzyć przestrzeń do ich rozwoju, może się do tego przyczynić poprzez:

• Wyrażanie własnych odczuć i myśli, swobodne wypowiadanie spostrzeżeń, uważne słuchanie bliskich;
• Uświadamianie zasad społecznych obowiązujących w szkole, w pracy i w życiu społecznym;
• Pokazywanie różnorodności, z podkreśleniem potrzeby okazywania szacunku i tolerancji mimo różnego pochodzenia, koloru skóry, wyznania, osobowości czy odmiennych poglądów.

Ważne jest, aby dziecku zapewnić warunki do prawidłowego rozwoju kompetencji społecznych i zainteresowania światem. Może się to odbywać poprzez:

• Zabawę – zabawy z rówieśnikami są naturalną formą nabywania i rozwoju umiejętności społecznych, a kompetencje kształtują się między innymi poprzez dzielenie się zabawkami, rozwiązywanie konfliktów czy czekanie na swoją kolej.
• Rozmowy o uczuciach – pozwalają one rozpoznawać i nazywać nie tylko uczucia własne, ale również innych osób.
• Dawanie przykładu – przyswajanie kompetencji odbywa się poprzez obserwację dorosłych w sytuacjach słuchania, okazywania empatii i reagowania na potrzeby innych.

Niezwykle cenną formą aktywności, wspierającą naukę kompromisu, współpracy, radzenia sobie z trudnościami i z rywalizacją, są zajęcia w grupie. Dobrze jest, jeśli dzieci mogą uczestniczyć w zajęciach sportowych czy rozwijających zainteresowania.

Trening umiejętności społecznych dla dzieci

W przypadku osób, które z różnych przyczyn napotykają trudności w komunikacji z innymi, warto rozważyć uczestnictwo w spotkaniach grup terapeutycznych. Trening umiejętności przeprowadza się w celu wypracowania zmiany zachowania i wzorców. Zajęcia grupowe dla dzieci są tworzone z myślą o dzieciach z trudnościami w relacjach międzyludzkich, agresywnych, wycofanych, z oznakami niedostosowania społecznego lub zaburzeń emocjonalno-społecznych. Podczas zajęć dzieci uczą się współpracy, odpowiednich zachowań, radzenia sobie z napięciami i z emocjami, panowania nad swoim postępowaniem, rozwijając przy tym różne kompetencje społeczne.



Anna Chmielewska
Nauczyciel dyplomowany, pedagog, terapeuta pedagogiczny, surdopedagog, terapeuta ręki. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą, w tym z różnego typu zaburzeniami. Stosuje elementy Dialogu Motywującego i mediacji. Specjalizuje się w terapii pedagogicznej, technikach szybkiego zapamiętywania i uczenia się oraz w kinezjologii edukacyjnej.