Parentyfikacja jest zjawiskiem zaburzającym naturalny układ rodziny, do którego dla prawidłowego rozwoju dziecka nigdy nie powinno dojść. Polega ono na tym, że rolę opiekuna w rodzinie przejmuje dziecko, co wpływa na nie negatywnie nie tylko w dzieciństwie, ale również w dorosłości. Co więcej, zjawisko to jest uznawane za jedną z form zaniedbania dziecka.

Parentyfikacja – czym jest

W parentyfikacji dochodzi do zamiany ról pełnionych w rodzinie. Sama postawa dziecka dla obserwatorów może się nawet wydawać godna podziwu i wywoływać pozytywne odczucia. Dziecko przejawia przecież bezinteresowną troskę o innych, przedkładając ich potrzeby nad swoje i wypełniając obowiązki bliskich. Za tym samopoświęceniem dziecka i jego poczuciem odpowiedzialności za komfort rodzica skrywa się jednak dramat. Dziecko do prawidłowego rozwoju i zdrowia psychicznego potrzebuje zaspokajania własnych potrzeb emocjonalnych (opieki, uwagi, wsparcia, bliskości, ciepła, bezpiecznego przywiązania). W parentyfikacji nie ma na to miejsca. Rodzic jest tu osobą słabą, bezradną, potrzebującą opieki, a dziecko jako całkowicie zależne od niego przejmuje na siebie rolę opiekuna. Poświęca więc własne potrzeby, by dostosować się i zatroszczyć o potrzeby rodzica.

Wyróżnia się dwa rodzaje parentyfikacji:

• fizyczna (instrumentalna) – dziecko pełni funkcję opiekuna rodziny (rodziców, rodzeństwa), zajmując się sprawami dorosłych i załatwiając je w ich imieniu, nierzadko również podejmując się pracy zarobkowej, by móc zapewnić byt członkom rodziny. W tym przypadku dziecko może zajmować się zdrowiem rodzica (wykonując zabiegi pielęgnacyjne, chodząc do apteki) lub opiekować się rodzeństwem (zaprowadzać do przedszkola i z niego odbierać, odrabiać lekcje, przygotowywać posiłki itd.).

• emocjonalna – dziecko w układzie rodzinnym jest osobą zapewniającą i troszczącą się o komfort emocjonalny rodzica, będąc dla niego mediatorem i powiernikiem. Dziecko zapewnia wsparcie i doradza, zaspokajając w ten sposób potrzeby emocjonalne rodziców.

Powyższe rodzaje parentyfikacji często idą ze sobą w parze. Zdarza się też, że zachowania dotyczące odwrócenia ról dotyczą nie rodziców, a rodzeństwa, zwłaszcza chorego lub niepełnosprawnego. Dziecko staje się wtedy opiekunem brata lub siostry.

Parentyfikacja – mechanizmy

Uruchomienie mechanizmu parentyfikacji zachodzi najczęściej w rodzinach, w których opiekun jest poważnie chory, uzależniony, niedojrzały emocjonalnie, ma depresję lub czuje się głęboko samotny i nieszczęśliwy. Dziecko przejmuje wtedy odpowiedzialność, będąc zmuszone do wchodzenia w rolę opiekuna. Z czasem opanowuje umiejętność wspierania bliskich, co może dawać mu złudzenie siły. Czuje się bardziej dojrzałe niż rówieśnicy, wręcz jak bohater rodziny. Nie pozostaje to jednak bez wpływu na jego poczucie wartości. Nie ma tu raczej miejsca na bezwarunkową akceptację i miłość rodziców, a dziecko czuje się zobowiązane do zaspokajania czyichś potrzeb, by zaskarbić uwagę. Natomiast sytuacja, gdy dziecko jednak postawi swoje potrzeby nad oczekiwania rodziców, może wywołać w nim wyrzuty sumienia i poczucie, że zawiodło. W rezultacie konsekwencje takiego układu rodziny utrzymają się również w życiu dorosłym. Dorastające dziecko za priorytet stawia sobie spokój i pozory harmonii w relacjach, nawet za cenę realizacji własnych potrzeb.

Parentyfikacja dużym wyzwaniem dla dziecka

Obciążenie, jakim dla rozwoju dziecka jest parentyfikacja, często przekracza jego możliwości radzenia sobie. Dziecko nie ma przestrzeni, by móc być dzieckiem. Na poziomie emocjonalnym nierzadko czuje się jako rodzic własnych rodziców lub ich partner, jako rodzic młodszego rodzeństwa czy rodzinny mediator lub psycholog. Dziecko odrzuca własne potrzeby i zmartwienia, by nie czuć się winne wobec rodziny. Stara się nie przysparzać trosk, usilnie dbając o harmonię. Samopoświęcenie pełni w tym przypadku funkcję adaptacyjną. Dziecko jest tak naprawdę ofiarą, która stara się przetrwać w środowisku zaniedbującym jego potrzeby, nieokazującym mu uwagi, pochłoniętym własnymi sprawami i problemami. Siłę w tym wszystkim dają mu wiara i przekonanie, że jest dzielne. Usilnie utrzymuje również pozytywny obraz rodziców, tłumiąc swój sprzeciw i gniew. W parentyfikacji rodzic staje się osobą potrzebującą, a dziecko wspierającą.

W życiu dorosłym skutkiem doświadczonej parentyfikacji bardzo często jest poczucie wewnętrznej presji, by służyć i poświęcać się, dbać o potrzeby innych ludzi, zaniedbując przy tym własne. W relacjach brakuje wtedy tak naprawdę autentyczności. Dorosły, który był dzieckiem niedojrzałych rodziców, funkcjonuje tak, by spełniać czyjeś oczekiwania.

Jak uchronić dziecko przed parentyfikacją?

Doświadczający trudnej sytuacji rodzic powinien o poszukać wsparcia, nie czyniąc z dziecka powiernika czy przyjaciela. Dziecko nie może rozwiązywać problemów dorosłych, zwłaszcza w trudnych sytuacjach – ma pozostać dzieckiem. Błędne koło parentyfikacji można przepracować w procesie terapeutycznym, jednak w pierwszej kolejności niezbędne jest uświadomienie sobie istniejącego problemu.





Anna Chmielewska
Nauczyciel dyplomowany, pedagog, terapeuta pedagogiczny, surdopedagog, terapeuta ręki. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą, w tym z różnego typu zaburzeniami. Stosuje elementy Dialogu Motywującego i mediacji. Specjalizuje się w terapii pedagogicznej, technikach szybkiego zapamiętywania i uczenia się oraz w kinezjologii edukacyjnej.