Wrzesień – czas małych rewolucji

Początek roku szkolnego często oznacza prawdziwą rewolucję. To czas, w którym stres zagląda do domu każdej rodziny:

• dziecko, które nie może zasnąć przed pierwszym dniem szkoły,
• nastolatek, który od rana narzeka na ból brzucha i nie rozstaje się z telefonem,
• rodzic, który w pracy sprawdza zegarek, martwiąc się, jak dziecko odnajdzie się w świetlicy.

Psychologia, odwołując się do teorii Lazarusa i Folkman, opisuje takie sytuacje jako „transakcję stresową” – to nie sama zmiana jest problemem, ale sposób, w jaki ją interpretujemy i jak się z nią mierzymy. Każda zmiana wymaga dodatkowych pokładów energii, a trud, jaki wkładamy w to, żeby przystosować się do nowej sytuacji, definiujemy jako stres. Nic więc dziwnego, że tytułowe początki dla większości ludzi, niezależnie od wieku, są nie lada wyzwaniem. Im lepiej jednak rozumiemy źródło tych trudności i znamy sposoby radzenia sobie z obciążeniem, tym łatwiej będzie nam przejść przez te pierwsze tygodnie bez szwanku.

Co stres robi w ciele i psychice?

Stres to realna reakcja organizmu: przyspieszone tętno, napięte mięśnie, wzrost kortyzolu. Dzieci przeżywają go inaczej niż dorośli – częściej skarżą się na bóle brzucha, nudności czy problemy ze snem, bo ciało w naturalny sposób jako pierwsze sygnalizuje u nich emocje.

Nastolatki na napięcie często reagują burzą emocji – raz są rozdrażnione, raz zamknięte w sobie. To w tym wieku normalne reakcje, bo ich mózg w okresie dojrzewania znajduje się w przebudowie.

Niezwykle ważna w tym procesie jest rola rodzica. To on jest przecież dla dziecka podstawowym modelem reagowania na trudności. Jeśli mama czy tata codziennie narzekają, że „powrót do pracy to dramat”, dodając, że „teraz trzeba tylko przeżyć do następnych wakacji”, dziecko automatycznie przejmuje podobne nastawienia do szkoły czy później pracy. Jednak gdy rodzic potrafi nazwać swój stres i pokazać pozytywne strony „powrotu do codzienności”, daje dziecku bezcenny przykład zdrowego radzenia sobie z wyzwaniami.

Niestety, nie jest to takie łatwe, ponieważ początek roku szkolnego to dla rodziców czas szczególny. Rodzic nie tylko mierzy się z własnym napięciem, ale też odczuwa tzw. stres wtórny – emocje dzieci udzielają się dorosłym, którzy przeżywają je razem z nimi. To, jak dobrze radzimy sobie ze stresem, determinuje odporność na stres… a jej źródło znajduje się nie w mózgu, lecz w jelitach.

Oś mózg-jelita – sekretna linia komunikacji

Mózg i jelita nieustannie się ze sobą komunikują. Łączy je rozbudowana sieć nerwów, hormonów i sygnałów chemicznych, nazywana osią mózgowo-jelitową. 

Kluczową rolę w tej rozmowie odgrywa mikrobiota – miliardy drobnoustrojów zasiedlających jelita. Można je porównać do doświadczonych dyplomatów, którzy tonują napięcia i sprzyjają równowadze w całym organizmie. Gdy mikrobiota jest bogata i zrównoważona, łatwiej nam się skoncentrować, spokojniej śpimy i lepiej radzimy sobie z emocjami. Kiedy jednak ulega zaburzeniu – na przykład z powodu monotonnego jedzenia, przewlekłego stresu czy niedoboru snu – sygnały płynące do mózgu przybierają ton alarmowy. Efekt? Wzmożone napięcie, większa podatność na lęk i obniżona odporność.

Mikroby od spokoju – przykłady z życia

Każdy rodzic zna sytuację, gdy dziecko wraca z wakacji na wsi – po czasie pełnym biegania boso, jedzenia prostych posiłków i kontaktu z naturą – i nagle staje się spokojniejsze. To m.in. efekt wzbogacenia mikrobioty: kontakt z glebą, świeżym powietrzem i różnorodnym jedzeniem dostarcza jelitom nowych mikroorganizmów, które wspierają równowagę emocjonalną.

Odwrotnie działa życie w pośpiechu: fast foody, brak snu, godziny przed ekranem. Taka dieta i tryb życia zubażają mikrobiotę. Dodatkowo nadmiar bodźców sprawia, że mózg i jelita wysyłają sygnał alarmowy. Efekt? Dziecko staje się drażliwe, ma kłopot z koncentracją i skarży się na różne dolegliwości.

Badania pokazują, że różnorodna mikrobiota pozytywnie wpływa m.in. na produkcję neuroprzekaźników wspierających równowagę emocjonalną. Dlatego warunki, w których mikrobiota ma się dobrze – natura, ruch, zdrowa dieta – realnie pomagają dzieciom i dorosłym radzić sobie z codziennym stresem.

Psychobiotyki – precyzyjni trenerzy odporności psychicznej

Wielu rodziców zastanawia się, czy wystarczy podawać dziecku jogurt albo kiszonki, by wzmocnić jego odporność emocjonalną. Produkty fermentowane są bardzo wartościowe – wspierają różnorodność mikrobioty i ogólną kondycję jelit – jednak w przypadku problemów emocjonalnych mikrobiota potrzebuje dodatkowego wsparcia. Psychobiotyki to ściśle określone, przebadane szczepy bakterii, których wpływ na redukcję stresu i poprawę nastroju został udokumentowany naukowo. Co ważne, nie są one przepisywane na receptę, mają prosty sposób dawkowania i są dobrze tolerowane – również przez dzieci.

Można to porównać do różnicy między rekreacyjnym biegiem po podwórku a profesjonalnym treningiem lekkoatletycznym. Oba mają swoje znaczenie, jednak tylko precyzyjny, ukierunkowany trening daje przewidywalne rezultaty. Podobnie jest z mikrobiotą – kiszonki i naturalne produkty wspierają ją ogólnie, ale psychobiotyki działają w sposób udokumentowany i celowany.

Jakie szczepy wspierają odporność na stres?

Badania nad psychobiotykami wskazują m.in. na duet szczepów:

• Lactobacillus helveticus Rosell-52 – pomaga obniżyć poziom kortyzolu, reguluje napięcie emocjonalne, wspiera równowagę psychiczną.
• Bifidobacterium longum Rosell-175 – poprawia jakość snu i adaptację do trudnych sytuacji, ułatwia odzyskiwanie spokoju po stresie.

Razem działają jak trenerzy – jeden „ucisza” nadmierne napięcie, drugi buduje wytrzymałość na kolejne wyzwania. To praktyczny przykład, jak mikrobiota wspiera naszą odporność psychiczną i wpływa na samopoczucie.

Co rodzic może zrobić na co dzień?

Wprawdzie nie mamy wpływu na to, że początek roku niesie ze sobą wiele zmian i wymaga od nas dodatkowej pracy. Jednak mamy wpływ na to, jak podejdziemy do czekających nas wyzwań oraz na to, jak organizm – dziecka i nasz własny – zareaguje na stres. Warto zadbać więc o:

• Dobrą dietę – różnorodne posiłki, bogate w warzywa, pełnoziarniste produkty i błonnik. Najlepiej zacząć od metody 3 kolorów na każdym talerzu (nie wliczając sosów). Pamiętajmy, że metoda małych kroczków i małych zmian ma dużo większe powodzenie niż każda rewolucja.
• Ruch – codzienny spacer, gra w piłkę, rower czy pływanie – obniża poziom napięcia i wspiera mikroby.
• Sen i rytuały – stała pora zasypiania, wyciszenie przed snem (książka zamiast telefonu).
• Psychobiotyki – jako dodatkowe, naukowo udokumentowane wsparcie w okresach większego stresu, np. na początku roku szkolnego czy przed egzaminami.

Spokój zaczyna się w brzuchu!

„Złe miłego początki” – mówi przysłowie. I rzeczywiście, początki bywają trudne. Ale jeśli zrozumiemy, że odporność na stres można trenować jak mięsień, a mikrobiota jelitowa jest w tym treningu naszym sprzymierzeńcem, szybko okaże się, że dalej jest już tylko z górki.

Dbając o jelita – poprzez dietę, ruch, sen i psychobiotyki – wzmacniamy nie tylko zdrowie fizyczne, ale także emocjonalne. A wrzesień, zamiast miesiącem nerwów, może stać się początkiem spokojniejszej i bardziej odpornej na stres codzienności całej rodziny.

Dr Agata Misera
Lekarka medycyny, od 2012 roku pracuje jako psychiatra dziecięcy w Berlinie, gdzie ukończyła studia medyczne. Posiadaczka czarnego pasa w karate Shotokan, utytułowana zawodniczka. W swojej praktyce wykorzystuje elementy karate w psychoterapii dzieci i młodzieży, łącząc dwie największe pasje.
Zajmuje się także działalnością naukową – bada mikrobiotę i oś mózgowo-jelitową oraz poszukuje możliwości wykorzystania telemedycyny w opiece psychiatrycznej nad dziećmi i młodzieżą. Z zamiłowania tłumaczy artykuły i książki o tematyce medycznej. W wolnym czasie oddaje się lekturze poezji i pisaniu własnych wierszy. We wszystkim, co robi, stara się postrzegać drugiego człowieka w sposób całościowy, poszukuje nowych rozwiązań i uczy się patrzeć tak, by widzieć więcej.