Dostosowanie wymagań edukacyjnych

Dla każdego ucznia ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi nauczyciele mają obowiązek dostosowywać proces edukacyjny do jego potrzeb i możliwości. Dostosowanie dotyczy różnych obszarów: przestrzeni, form i metod, a także – dla niektórych uczniów – wymagań edukacyjnych.

Dla kogo

Informacja o konieczności dostosowania wymagań edukacyjnych jest zapisywana w zaleceniach poradni psychologiczno-pedagogicznej, które są częścią orzeczeń o potrzebie kształcenia specjalnego lub (rzadziej) opinii. Dostosowanie wymagań stanowić powinno część Indywidualnego Programu Edukacyjno Terapeutycznego (IPET) uczniów ze spektrum autyzmu, z nadpobudliwością psychoruchową z deficytami koncentracji uwagi (ADHD), z niepełnosprawnością intelektualną różnego stopnia, z niepełnosprawnością fizyczną. W zasadzie każde dziecko objęte kształceniem specjalnym takiego dostosowania potrzebuje.

Uczniowie objęci pomocą psychologiczno-pedagogiczną najczęściej potrzebują dostawania przestrzeni, form i metod, a rzadziej wymagań edukacyjnych. Wyjątkiem są uczniowie z dysleksją. Więcej na temat uczniów ze SPE tutaj.

Wymagania edukacyjne

Wymagania edukacyjne opisują sposób przeprowadzenia ucznia przez wymagania programowe, które – ze względu na zaburzenie rozwoju lub specyficzne trudności w uczeniu się – są zbyt trudne lub wręcz niemożliwe do osiągnięcia przez danego ucznia. Zgodnie z taksonomią celów (za Niemierko) opisywane są w dwóch kategoriach:

1. Wiadomości

  • Zapamiętanie (uczeń: wymienia elementy, podaje informacje, określa, definiuje, identyfikuje, wylicza, wskazuje, podkreśla itd.).
  • Rozumienie (uczeń: wyjaśnia, charakteryzuje, streszcza, rozpoznaje, rozróżnia, uzasadnia, ilustruje itd.).
2. Umiejętności

  • Stosowanie w sytuacjach typowych (uczeń: wykonuje, rozwiązuje, stosuje, konstruuje, porównuje, określa, rysuje, klasyfikuje, mierzy, łączy, zaprojektuje, wybiera sposób, wykreśla itd.).
  • Stosowanie w sytuacjach nietypowych, problemowych (uczeń: udowodnia, przewiduje, wykrywa, analizuje, ocenia, zaplanuje, proponuje, opracowuje itd.).

Przygotowanie dostosowania

Pracę nad dostosowaniem można zacząć, gdy jest gotowa lista celów operacyjnych (czyli wymagań edukacyjnych) dla danego działu czy lekcji. Zgodnie z potrzebami konkretnego ucznia przeglądamy listę celów i uwzględniając trudności związane z zaburzeniem lub dysfunkcją (zgodnie z informacjami zawartymi w orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego lub opinii), dopisujemy dodatkowe informacje dotyczące sposobu przeprowadzenia ucznia przez wymagania programowe. I tak:

1. Dla uczniów z konkretnym myśleniem, trudnościami z rozumieniem pojęć abstrakcyjnych (np. spektrum autyzmu, ADHD, niepełnosprawność intelektualna, dysleksja), dostosowanie może brzmieć np.:

  • …po wyjaśnieniu i zwizualizowaniu pojęć,
  • …w odniesieniu treści zadania do doświadczenia ucznia,
  • …po wcześniejszym ćwiczeniu,
  • …z dostępem do słownika (tablic, zbiorów),
  • …w odniesieniu do doświadczenia,
  • …jako komentarz do slajdów w przygotowanej przez nauczyciela prezentacji,
  • …w formie podpisów do zdjęć (ilustracji),
  • …na podstawie gotowego zestawienia,
  • …z modelem bryły,
  • …z częściowo uzupełnioną tabelą,
  • …z plakatem (mapą mentalną, wzorem, diagramem),
  • …ustne komentowanie wykonywanych działań,
  • …na graficznie rozplanowanym sprawdzianie,
  • …korzystając z wykazu wzorów, tablic,
  • …po podzieleniu na mniejsze partie,
  • …z planem, instrukcją,
  • …z modelem bryły itd.
2. Dla uczniów z problemami komunikacyjnymi (np. spektrum autyzmu):

  • …po objaśnieniu pojęć,
  • …z notatką graficzną ilustrującą omawianą sytuację,
  • …ze słownikiem pojęć przygotowanym przez nauczyciela,
  • …po dodatkowych wyjaśnieniach,
  • …korzystając z notatek itd.
3. Dla uczniów z problemami w rozumieniu relacji społecznych (np. spektrum autyzmu, niepełnosprawność intelektualna):

  • …po wcześniejszym objaśnieniu i ćwiczeniu,
  • …w odniesieniu do wyznaczników przygotowanych przez nauczyciela,
  • …w formie prezentacji działań (zainscenizowanej scenki postępowania),
  • …z przygotowanym przez nauczyciela „słowniczkiem” trudnych pojęć,
  • …z ilustracjami (komiks) przedstawiającymi omawiane zdarzenia.
4. Dla uczniów z deficytami w myśleniu perspektywicznym i planowaniu (np. spektrum autyzmu, niepełnosprawność intelektualna, ADHD):

  • …wg przygotowanego wspólnie z nauczycielem planu,
  • …po wcześniejszym dokładnym omówieniu,
  • …z graficzną notatką pokazującą skutki postępowania bohaterów,
  • …z instrukcją,
  • …z wykorzystaniem notatek,
  • …kolejnych części (wg planu realizacji),
  • …z instrukcją wykonywania poszczególnych części zadania.
5. Dla uczniów z nadpobudliwością, nadruchliwością i kłopotami z koncentracją (np. ADHD, zaburzenia zachowania, spektrum autyzmu, zaburzenia nastroju):

  • …po uprzednim przypomnieniu,
  • …po wcześniejszym przećwiczeniu,
  • …w trzech etapach,
  • …z modelem,
  • …wg planu, instrukcji,
  • …z graficzną notatką z tekstu,
  • …ze słownikiem,
  • …z tabelą,
  • …z możliwością korzystania z wyjaśnień nauczyciela,
  • …z mapą,
  • …część I (II, III…),
  • …po przeczytaniu wyznaczonych fragmentów, …po obejrzeniu fragmentów ekranizacji, …po obejrzeniu pokazu itd.
6. Dla uczniów z trudnościami intelektualnymi:

  • …słucha, ogląda (zamiast: czyta),
  • …z dodatkowymi informacjami,
  • …przy wsparciu nauczyciela,
  • …po wcześniejszym objaśnieniu,
  • …z notatkami,
  • …z modelem,
  • …z rysunkami ilustrującymi kolejność działań itd.
7. Dla uczniów potrzebujących wydłużenia czasu pracy:

  • …wypełnia indywidualną kartę pracy,
  • …na podstawie planu, instrukcji,
  • …odpowiedź ustna (zamiast pisemna),
  • …ocena na podstawie obserwacji wykonanego ćwiczenia,
  • …pisząc na klawiaturze,
  • …uzupełnia.
8. Dla uczniów z zaburzeniami motoryki małej i dużej:

  • …po wielokrotnym ćwiczeniu,
  • …po obserwacji innych uczniów wykonujących ćwiczenie,
  • …jako trzeci lub czwarty w kolejności uczeń wykonujący ćwiczenie,
  • …po prezentacji ćwiczenia.
9. Dla uczniów z zaburzeniami orientacji przestrzennej:

  • …wykonuje czynność (ćwiczenie) po wcześniejszej obserwacji innych wykonujących to samo ćwiczenie uczniów,
  • …po przejściu trasy, którą ma biec (dotyczy rozgrzewki na lekcjach wf, wykonywania różnych ćwiczeń lekkoatletycznych: przewrót, skok itd.)
10. Dla uczniów z problemami ze słuchem i wzrokiem (np. niedosłyszący, niedowidzący, z centralnym zaburzeniem przetwarzania słuchowego, z dysleksja rozwojową):

  • …po sprawdzeniu poprawności zapisu,
  • …z dodatkowymi objaśnieniami,
  • …ze słownikiem pojęć przygotowanym wspólnie z nauczycielem,
  • …po wcześniejszym uzgodnieniu poprawności,
  • …korzystając ze słownika (tabel, zestawień, notatek),
  • …z możliwością upewniania się co do poprawności rozumienia,
  • …pisemna (zamiast: ustna),
  • …w kolejnych etapach,
  • …fragmenty (części, elementy).
11. Dla uczniów z trudnościami w czytaniu i w pisaniu (np. dysleksja, trudności szkolne, niepełnosprawność intelektualna):

  • …po podzieleniu na części,
  • …czytanie fragmentów,
  • …po odsłuchaniu tekstu,
  • …mniej do zapisania,
  • …odpowiedź ustna zamiast pisemnej,
  • …przy użyciu laptopa,
  • …z gotową notatką przygotowaną przez nauczyciela,
  • …test (zamiast pytań otwartych).
12. Dla uczniów z niepełnosprawnościami fizycznymi:

  • …wie, jak zrobić (zamiast: robi),
  • …opowiada o… (zamiast: wykonuje daną czynność).

Kiedy wprowadzać i na jak długo?

Dostosowanie wymagań, aby było rzetelnie zrobione, powinno być połączone z wymaganiami do poszczególnych lekcji, stąd opracowanie na cały rok może być bardzo uciążliwe. Ponadto uczeń się rozwija, zmienia i jego potrzeby także. Jestem zwolenniczką opracowania dostosowania przestrzeni, form i metod na cały rok szkolny, a wymagania konsekwentnie do kolejnych działów. Ma to także tę przewagę nad całorocznym planem, że jest bardziej czytelne dla ucznia i jego rodzica.

Dostosowanie dotyczy czasu nabywania wiedzy i umiejętności oraz sprawdzenia tej wiedzy i umiejętności po zakończeniu działu. Kiedy ten etap został zakończony, a wiedza i umiejętności mają być zastosowane w następnych działach, uczeń powinien wykonywać dane czynności i wykazywać się wcześniejsza wiedzą już bez dostosowania wymagań edukacyjnych. Tyle w teorii, ale przecież będą takie okoliczności, które będą stanowiły wyjątek, np. uczeń z niepełnosprawnością fizyczną. I tutaj pozostaje nam nasza uważność w obserwacji ucznia i dobra znajomość problemu, z którym się zmaga.

Aby być skutecznym w działaniu

Dobrze przygotowany proces edukacyjny dla ucznia ze specjalnymi potrzebami opiera się na systematycznej obserwacji, jak sobie uczeń radzi w proponowanych mu formach pracy, na ile dostawanie spełnia swoja role i jak uczeń radzi sobie po zamknięciu danego działu z wiedzą i umiejętnościami nabytymi. Jeśli to działa, to nie naprawiam i nie zmieniam działań. Jeśli natomiast nie ma postępu, szukam innych rozwiązań. Dobrze jest także po prostu pytać uczniów, czego potrzebują, żeby się tego nauczyć? Może to jest ta droga, która zaprowadzi i naszego ucznia i nas do oczekiwanych rezultatów. 

Bibliografia:

  • Bolesław Niemierko: Między oceną szkolną a dydaktyką. Bliżej dydaktyki. Warszawa 1999.





Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.


Interesuje Cię ta tematyka? Przeczytaj również:

Najbardziej aktualne artykuły:
x

Ta strona wykorzystuje pliki cookies. Za ich pomocą zbierane są informacje, które mogą stanowić dane osobowe. Wykorzystujemy je m.in. w celach statystycznych i funkcjonalnych. Korzystając z serwisu bez zmiany konfiguracji przeglądarki, wyrażasz zgodę na zapisanie plików cookies w pamięci Twojego urządzenia. Możesz samodzielnie zarządzać cookies zmieniając odpowiednio ustawienia w Twojej przeglądarce. Więcej informacji o zasadach przetwarzania Twoich danych osobowych oraz przysługujących Ci prawach znajdziesz w Polityce prywatności.