Czytając różne publikacje na temat integracji i edukacji włączającej w szkole, odnoszę wrażenie, że wielu autorów piszących na ten temat modele te ze sobą utożsamia. A przecież wcale tak nie jest.

Integracja w szkole

Integracyjny model organizacji pracy w szkole oparty jest na założeniu, że do zespołów klasowych należą uczniowie niepełnosprawni (najczęściej 4-5 uczniów w maks. 20-osobowej klasie) i że wspiera ich nauczyciel wspomagający, który w praktyce często prowadzi dla tej grupy uczniów równoległe zajęcia. Integracja z zespołem klasowym „dzieje się” w przestrzeni szkoły/klasy podczas zajęć artystycznych, sportowych, rekreacyjnych. W dydaktyce jednak uczniowie ze SPE postrzegani są jako odrębna grupa. Nie ma jasno określonego schematu funkcjonowania integracji w placówce, działania w dużej mierze podejmuje się intuicyjnie lub są one  reaktywne wobec pojawiających się problemów.

Podczas mojej wieloletniej pracy edukatora prowadziłam szkolenia i warsztaty dla nauczycieli w wielu placówkach z oddziałami integracyjnymi. Pracowałam także przez kilkanaście lat w szkołach integracyjnych. Rozmawiałam wielokrotnie na temat specyfiki pracy w klasowych zespołach integracyjnych. Nieraz słyszałam, że do klas integracyjnych trafiały wszystkie dzieci z „problemami”, często pochodzenia środowiskowego, a od nauczycieli pracujących w tych zespołach oczekiwano „cudów wychowawczych”, ponieważ „ mają tak nieliczną klasę, więc mogą skupić się na każdym” (to cytat z wypowiedzi doświadczonej w pracy integracyjnej nauczycielki). Uczniów niepełnosprawnych czy też z zaburzeniami rozwojowymi – w porównaniu do innych „trudnych” uczniów – było stosunkowo niewielu. W tak organizowanej integracji nie ma właściwie szansy na wspieranie wszystkich uczniów.

Rola specjalistów w integracji

• Zatrudniani są najczęściej ze względu na potrzeby dzieci posiadające orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, które są w danym zespole.
  
  
• Prowadzą zajęcia specjalistyczne (1 lub 2 godziny tygodniowo), takie jak: rehabilitacja, rewalidacja, reedukacja, socjoterapia itd.
  
  
• Są obecni na lekcjach, pracują indywidualnie lub wspierają uczniów posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego.
  
  
• Biorą udział w spotkaniach zespołów pomocy psychologiczno-pedagogicznej, prowadzą dokumentację dziecka (IPET, WOFU), często samodzielnie spotykają się z rodzicami uczniów powierzonych ich opiece.

Edukacja włączająca w szkole

Idea edukacji włączającej bazuje na społecznym modelu postrzegania niepełnosprawności jako problemu generowanego w dużej mierze przez społeczeństwo, które tworzy bariery mentalne, architektoniczne, społeczne, ekonomiczne, prawne, organizacyjne itd. Nie stanowi tylko modelu edukacji w szkole, ale pokazuje model edukowania społecznego, zgodnie z którym każdy członek społeczeństwa ma prawo dostępu do instytucji państwowych, edukacyjnych, kulturalnych, ale także do pełnego uczestnictwa w życiu danej grupy. Wszystkie placówki oświatowe, w tym oczywiście szkoły, pełnią w tym modelu ważną rolę: dzieci i młodzież od najmłodszych lat funkcjonujące w przestrzeni bez barier będą wdrażać taki model życia społecznego w wieku dorosłym. To piękna idea, po raz kolejny pojawiająca się w priorytetach MEN na rok szkolny 2024/2025. Jak ją realizować w szkołach/przedszkolach?

Edukacja włączająca wymaga szczególnych warunków, aby mogła być rozwijana. Konieczna jest przede wszystkich atmosfera akceptacji każdego człowieka takim, jakim jest. To wpływa na ogólny klimat szkoły/przedszkola, poprawia relacje oparte na wzajemnym szacunku, skłania do poszukiwań rozwiązań, które nikogo nie wykluczają. Uczniowie ze SPE realizują tę samą podstawę programową kształcenia ogólnego, a nauczyciele wprowadzają tzw. dostosowania wymagań, czyli modyfikują dla tych uczniów sposób realizacji celów z podstawy programowej. Cel jednak jest taki sam jak dla innych (np. uczeń ze SPE nabywa umiejętność w wydłużonym czasie, w podziale na etapy, z instrukcją, z dodatkowymi materiałami, z wizualizacją, po wcześniejszym przećwiczeniu itd.), czyli na koniec każdy uczeń opanowuje treści podstawy programowej kształcenia ogólnego na poziomie, który jest dla niego osiągalny. W tym modyfikowaniu drogi do osiągnięcia celu pomagają specjaliści współpracujący z nauczycielami dydaktykami. Konieczne są także zmiany w szkołach, w których mocno trzymają się stopnie i myślenie w kategoriach wymagań edukacyjnych, czyli ocenianie oparte jest na niezrozumiałym dla ucznia systemie wystawiania stopni, zamiast na rzetelnej i jednoznacznej informacji dotyczącej postępu i motywowania ucznia do wysiłku.

Oczywiście konieczna jest także dobrze usystematyzowana wiedza na temat specjalnych potrzeb uczniów oraz systematyczna obserwacja ucznia podczas pracy. Bardzo ważne jest także komunikowanie się z uczniami na temat ich potrzeb, czyli elastyczne podejście do form i metod pracy, dobra komunikacja wspierająca emocjonalnie ucznia, a także partnerskie relacje z rodzicami, ułatwiające współpracę na rzecz dziecka/nastolatka.

Rola specjalisty w edukacji włączającej

• Jest stałym doradcą nauczycieli, uczniów i rodziców, pomaga lepiej  zrozumieć potrzeby i zachowania dziecka ze SPE. Wspólnie analizują działania i szukają optymalnych rozwiązań.
  
  
• Wspólnie z nauczycielami i rodzicami dokonuje pełnej diagnozy funkcjonalnej ucznia.
  
  
• W zespole uczącym razem z rodzicem ucznia opracowuje IPET, modyfikując zaplanowane działania w zależności od postępów lub ich braku.
  
  
• Wspiera nauczycieli dydaktyków w dostosowaniu form, metod pracy i wymagań edukacyjnych do potrzeb i możliwości uczniów niepełnosprawnych.
  
  
• Pomaga nauczycielom nabywać umiejętności sprzyjające efektywniejszej pracy z uczniem posiadającym orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego.
  
  
• Podczas lekcji (niektórych) pełni bardziej rolę obserwatora niż prowadzącego zajęcia – wspiera nauczyciela w wyborze optymalnych rozwiązań organizacyjnych, metodycznych i dydaktycznych.
  
  
• Jest rzecznikiem ucznia, wspiera go (a także rodziców i nauczycieli) w rozwiązywaniu bieżących problemów.

Zmiany w szkole/przedszkolu sprzyjające wprowadzaniu edukacji włączającej

1. Przyjęcie zasady, że wszyscy uczniowie są równi, a za kształcenie uczniów (także tych ze SPE) odpowiadają wszyscy nauczyciele uczący, nie tylko specjaliści. To nauczyciele są odpowiedzialni za taką organizację procesu edukacyjnego w klasach, aby KAŻDY uczeń mógł osiągać sukcesy na miarę swoich możliwości.
   
   
2. Zmiany w ocenianiu uczniów, tak aby opierały się na wymaganiach edukacyjnych i precyzyjnym określaniu kryteriów ich osiągnięcia, bo tylko wtedy uczniowie ze SPE mają szansę na współpracę z innymi uczniami w realizacji tych samych celów, chociaż droga może być różna.
   
   
3. Efektywna współpraca ze specjalistami w zespołach uczących, tak aby każdy nauczyciel miał nie tylko wiedzę o potrzebach ucznia, ale również wpływ na modyfikowanie działań całego zespołu, by sprzyjały rozwojowi uczniów, np. wypracowanie menu metod, które mogą realizować wszyscy uczniowie danej klasy, opracowanie systemu informowania uczniów o wymaganiach (dla uczniów ze SPE o wymaganiach z dostosowaniem), ustalenie zasad współpracy w zespole (rodzaje kontraktów, indywidualnych zasad itd.).
   
   
4. Zmiana ról specjalistów w szkole. Powinni być tymi, którzy z uważnością i zaangażowaniem wspierają zarówno uczniów (wszystkich), jak i nauczycieli i rodziców w podejmowaniu działań włączających. Tu pozwolę sobie na dygresję. Mam świadomość, że niektóre działania są związane z decyzjami organów prowadzących. Nie zawsze mamy na to wpływ, ale może da się podjąć działania, które przybliżą organowi prowadzącemu korzyści z planowanych przez szkołę/przedszkole działań? Istnieje na to argument koronny w postaci aktów prawnych i priorytetów MEN.

To jak: integracja czy edukacja włączająca?

Zdecydowanie postawiłabym na edukację włączającą. Nie tylko jest bardziej efektywna, ale również jej oddziaływanie wychodzi daleko poza szkołę. Sprzyja wychowywaniu społeczeństwa obywatelskiego otwartego na różnorodność potrzeb, akceptującego, sprzyjającego współpracy z każdym człowiekiem. To piękna idea. Czy możliwa? To już pytanie do Czytelników.





Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.