Ewaluacja zajęć i jej wykorzystanie do rozwoju – przykładowe karty pracy

Każdy nauczyciel niezależnie od stażu pracy spotkał się z pojęciem ewaluacji. Oznacza ono sprawdzenie, czy dane działanie (lekcja, projekt, program itd.) osiągnęło swoje cele. Budując autorytet, nauczyciel musi wiedzieć, czy i jak realizuje swoje zadania, co robi dobrze, a nad czym powinien popracować. Bez rzetelnej odpowiedzi na te pytania trudno mówić o podnoszeniu efektywności działań.

Ewaluacja w prawie oświatowym

Pojęcie ewaluacji w pracy nauczyciela pojawia się w prawie oświatowym kilka razy. Mamy z nim do czynienia w rozporządzeniach:
  • w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli,
  • w sprawie nadzoru pedagogicznego,
  • w sprawie wymagań wobec szkół i placówek
  • w sprawie oceny pracy nauczyciela.
Obowiązujące rozporządzenie w sprawie awansu zawodowego mówi o ewaluacji w kontekście wymagań, którym powinien sprostać nauczyciel ubiegający się o stopień nauczyciela mianowanego:

2. Wymagania niezbędne do uzyskania stopnia nauczyciela mianowanego obejmują: 1) umiejętność organizacji i doskonalenia warsztatu pracy, dokonywania ewaluacji własnych działań, a także oceniania ich skuteczności i dokonywania zmian w tych działaniach;

Projekt rozporządzenia w sprawie awansu zawodowego nauczycieli (z marca 2018 r., obowiązujący od 1.09.2018 r.) zakłada, że nauczyciel ubiegający się o stopień nauczyciela mianowanego powinien:
  • przeprowadzić co najmniej dwie godziny zajęć otwartych dla nauczycieli szkoły oraz dokonać ich ewaluacji w obecności (w miarę możliwości) doradcy metodycznego w zakresie prowadzonych zajęć przez nauczyciela,
  • posiadać umiejętność dokonywania ewaluacji własnej pracy i wykorzystywania jej wyników do doskonalenia warsztatu pracy.

Nauczyciel ubiegający się o stopień nauczyciela dyplomowanego:
  • przeprowadzić co najmniej trzy godziny zajęć otwartych dla nauczycieli, w tym z innych szkół, oraz dokonać ich ewaluacji w obecności (w miarę możliwości) doradcy metodycznego w zakresie prowadzonych zajęć przez nauczyciela lub nauczyciela konsultanta albo przedstawiciela organu sprawującego nadzór pedagogiczny.

Wymagania wobec szkół dotyczące ewaluacji zewnętrznej także dotyczą ewaluacji:
2. Uczniowie nabywają wiadomości i umiejętności określone w podstawie programowej. Wdrażane wnioski przyczyniają się do wzrostu efektów uczenia się i nauczania.
Jak więc widać z przytoczonych przykładów każdy nauczyciel obowiązany jest do dokonywania ewaluacji swojej pracy. Zanim do niej przystąpi, powinien zdefiniować to pojęcie, aby uniknąć błędów w tym zakresie.

W rozporządzeniu o nadzorze pedagogicznym podana jest następująca definicja:
Ewaluacja – należy przez to rozumieć proces gromadzenia, analizowania i komunikowania informacji na temat wartości działań podejmowanych przez szkołę lub placówkę.
Możemy zatem przyjąć, że nauczyciel, który dokonuje ewaluacji swojej pracy, gromadzi, analizuje i komunikuje informacje związane z wartością podejmowanych przez niego działań.

Ewaluacja na lekcji

Znając definicję ewaluacji, można rozpocząć świadomą analizę wartości prowadzonych przez siebie zajęć. Nauczyciel może odnieść się do trzech płaszczyzn: treści, metod pracy oraz atmosfery na lekcji

Pomogą mu w tym pytania:
  • Czy zrealizowałem postawione sobie cele zajęć? Skąd wiem, czy i na ile zostały zrealizowane?
  • Czy zastosowane przeze mnie metody pomogły uczniom zrealizować cele? Dlaczego?
  • Czy atmosfera na zajęciach sprzyjała uczeniu się? Jakie podjąłem działania, aby była jak najlepsza?

Przystępując do ewaluacji lekcji, należy mieć w sobie gotowość do przyjęcia informacji zwrotnych, w tym negatywnych – takich, które wskazują na niekoniecznie dobrze dobraną metodę czy opanowanie nowych treści w sposób mało zadowalający. Bez takiego nastawienia ewaluacja stanie się niepotrzebnym działaniem, które angażuje czas zarówno uczniów, jak i ich nauczyciela.

Po pierwsze – treść

Na idealnej lekcji uczniowie potrafią przyjąć, zapamiętać i użyć w praktyce nowopoznaną wiedzę. Część nauczycieli zakłada, że skoro omówili nowe zagadnienie, to uczniowie nie powinni mieć z nim trudności. Praktyka pokazuje jednak, że nie zawsze jest to prawda. Stąd bardzo ważne jest sprawdzenie, czy cele dotyczące wiedzy, które założyliśmy, zostały zrealizowane. To pierwsze, co warto poddać bieżącej ewaluacji.

Weryfikacja naszej skuteczności może się odbywać w każdym momencie zajęć. Już po kilku minutach można dowiedzieć się, czy i na ile uczniowie rozumieją wprowadzane zagadnienie. 
Pomogą w tym takie narzędzia jak:
  • śródlekcyjne pytania kontrolne,
  • użycie zwykłych karteczek samoprzylepnych umieszczonych pod blatami dwóch czy trzech krzeseł w sali,
  • karta pracy, którą uczeń wypełnia po obejrzeniu np. fragmentu filmu czy przeczytaniu tekstu źródłowego,
  • plastikowe nakrętki od butelek z wpisanym na nich wzorem, datą, pojęciem, słówkiem itd., które uczniowie losują z woreczka i przekazują odpowiednie informacje.

Na końcu zajęć sprawdzając, czy cele zajęć zostały zrealizowane, możemy użyć:
  • zdań niedokończonych,
  • zadań do wykonania, testu do rozwiązania (np. na platformie edukacyjnej czy z wykorzystaniem zadań na np. learningapps itd.), 
  • rundki bez przymusu, gdzie każdy uczeń, jeśli chce, zabiera głos w danej sprawie (jeśli nie chce brać udziału, używa słowa „pas”),
  • tabeli refleksji
  • tabeli porównawczej, która wskaże uczniowi, czego się nauczył na danej lekcji, a jednocześnie będzie informacją dla nauczyciela, która wskaże, jak zmieniła się wiedza jego podopiecznych,
  • świateł (zielone – rozumiem wszystko, żółte – mam pewien problem, czerwone – nie rozumiem/nie potrafię/nie wiem).

Grafika_ewaluacja.jpg


Przykładowe karty pracy, opis metod – pobierz tutaj

Po drugie – metody pracy

Równie ważne jak sprawdzenie treści jest sprawdzenie trafności wybranych dla danej grupy metod nauczania, bo przecież każda klasa ma swoje potrzeby w tym zakresie. W praktyce niestety część nauczycieli pracuje w ten sam sposób  niezależnie od specyfiki grupy uczniów. 

Trudno osiągnąć sukces, jeśli nie zada się sobie pytań: 
  • Czy metody, które dobieram są skuteczne? 
  • Które są skuteczne?

Badając tę płaszczyznę, można także użyć kart ewaluacyjnych, na których będą pytania: 
  • Dziś pomogło mi się uczyć…
  • Na lekcji najbardziej podobało mi się…
  • Chciałbym uczyć się przy pomocy….
  • W uczeniu/koncentracji przeszkadzało mi…
  • Aby to zapamiętać, potrzebuję…

Jeśli nauczyciel chce zbierać informacje na temat wybieranych przez siebie metod pracy w sposób systematyczny, może zastosować tabelę, którą uczniowie rysują na ostatniej stronie zeszytu. Wprowadzenie tej metody wymaga wytłumaczenia uczniom jej celowości i zasad wypełniania poszczególnych rubryk:
  • Tabela jest wypełniana na prośbę nauczyciela po zakończeniu danej lekcji. 
  • Uczniowie zgodnie ze wskazówkami uzupełniają w tabeli: datę lub temat lekcji, wskazują metody, ćwiczenia itd. z danej jednostki lekcyjnej, które pomogły im w uczeniu się lub to, co im na lekcji utrudniało uczenie się.
  • Uczniowie mogą wpisywać do tabeli informacje bez prośby nauczyciela, gdyż każda refleksja jest ważna i wartościowa.
  • Nauczyciel przeczyta notatki uczniów w wyznaczonym terminie.
  • Ważna jest szczerość, gdyż bez niej trudno będzie przeprowadzić zmianę.
  • Tabele nie podlegają ocenie.

Istotne jest, aby nauczyciel po zapoznaniu się z zebranymi informacjami na temat stosowanych przez siebie metod, podziękował uczniom za szczerość i współpracę. Powinien też wskazać, które informacje są dla niego cenne i które pomogą mu uczynić jego pracę lepszą. Jeśli wielu uczniów napisze, że np. nie lubi pracy w grupie, bo w klasie jest za duży hałas, nauczyciel musi porozmawiać z uczniami na ten temat. Warto wyjaśnić, że dzięki zebranym informacjom nauczyciel np. wprowadzi nagradzanie punktami zespołów, które pracują zgodnie z zasadami, zmniejszy liczbę pracujących w drużynie czy wprowadzi zasadę podniesionej ręki (ręka w górze oznacza, że każdy, kto nie rozmawia, ma dłoń w górze) itd. Badając używane na lekcji metody, można raz na jakiś czas skorzystać z klasycznej ankiety. Warto jednak pamiętać, aby nie była zbyt obszerna (uczniowie mogą jej nie wypełnić, jeśli będzie za długa, bo będą spieszyli się na przerwę).

Po trzecie – atmosfera na lekcji

Biorąc pod uwagę zasady, które sterują uwagą i koncentracją ludzkiego mózgu, z pewnością warto badać także atmosferę na lekcji. To ona może sprzyjać (lub wręcz przeciwnie) osiągnięciu sukcesu edukacyjnego. Najprostszym narzędziem jest „termometr”. Nauczyciel rysuje na tablicy termometr z pytaniem dotyczącym atmosfery pracy (np. „na lekcji czułem się odprężony”, „na zajęciach byłem skoncentrowany” itd.). Uczniowie wychodząc z lekcji, biorą kredę z koszyczka i stawiają kropkę na termometrze. Im kropka jest bliżej 100, tym lepiej uczeń ocenia swoje samopoczucie, koncentrację itd.

Raz w semestrze (aby uczniowie nie przyzwyczaili się do tej formy) można zastosować ankietę, której celem będzie zbadanie atmosfery na zajęciach. Nauczyciel przed zastosowaniem tego narzędzia musi wyjaśnić uczniom, jaki jest cel badania oraz zaznaczyć, że ankieta jest anonimowa.

Odpowiedzialny nauczyciel z wielką uwagą zapozna się z odpowiedziami uczniów. Jeśli kilku z nich napisze, że nie czuje się na lekcji dobrze, gdyż np. nauczyciel mówi podniesionym głosem, zastanowi się, czy faktycznie ma to miejsce. Warto zaprosić na swoją lekcję opiekuna stażu (przedmiotowca, dyrektora, pedagoga ) i poprosić, aby obserwował ją pod tym kątem. W ten sposób nauczyciel otrzyma konkretną informacje na temat zachowań, które mogą być nieuświadamiane, a które nie budują lub psują dobrą atmosferę na lekcji. Ważne jest, aby nauczyciel zastanowił się nad działaniami, które musi podjąć, aby problem zniwelować. Są sytuacje, gdy problem jest ignorowany, a za napięcie, które powstaje w klasie, odpowiedzialność przerzucana jest na uczniów („ta dzisiejsza młodzież”, „roszczeniowe dzieciaki”, „za moich czasów…”). Przy takim nastawieniu trudno o szczerą rozmowę z uczniami i wprowadzenie odpowiednich zmian w działaniu.

Nauczyciel, który przyjmie wyniki ewaluacji, dowie się, w czym faktycznie jest dobry, a nad czym musi popracować. Wdroży niezbędne zmiany i stanie się refleksyjnym praktykiem. Pewne jest, że nasza praca wymaga przyglądania się sobie, rozmawiania na ten temat i gotowości do przyjmowania wskazówek od innych. Trudno stać się nauczycielem, który ma autorytet nie tylko u uczniów, ale i kolegów, jeśli nie wprowadza się zmian w swoich działaniach. Będą one możliwe, gdy ewaluacja zostanie przeprowadzona w sposób rzetelny.



Anita Mieloch-Plumińska

Ekspert MEN ds. awansu zawodowego nauczycieli. Dyrektor szkoły. Współautor podręczników do historii (seria Bliżej Historii) w ramach współpracy z WSiP. Autor zeszytów ćwiczeń i poradników metodycznych do historii. Pełniła funkcję mentora w Aktywnej Edukacji oraz Nauczycielskiej Akademii Internetowej. Za swoją pracę otrzymał trzy nagrody Wielkopolskiego Kuratora Oświaty i nagrodę Ministra Edukacji Narodowej.
x

Ta strona wykorzystuje pliki cookies. Informacje zawarte w cookies wykorzystujemy m.in. w celach statystycznych, funkcjonalnych oraz dostosowania strony do indywidualnych potrzeb użytkownika. Dalsze korzystanie z serwisu oznacza, że zgadzasz się na ich zapisanie w pamięci Twojego urządzenia. Możesz samodzielnie zarządzać cookies zmieniając odpowiednio ustawienia w Twojej przeglądarce.
Więcej informacji znajdziesz w Polityce prywatności.