Żyjemy w czasach, w których konflikt jest dość powszechnym zjawiskiem. Szkoła nie jest w tym odosobniona. Tam, gdzie spotyka się dwoje ludzi, wcześniej czy później pojawią się różnice zdań, niezgodność potrzeb czy strategii na ich zaspokajanie. Tak więc można powiedzieć, że konflikt jest naturalnym procesem wpisanym w życie. Raczej mało mamy też strategii, aby konstruktywnie go rozwiązać. Metoda kręgów naprawczych jest jedną z nich. Na czym ona polega?

Każda szkoła potrzebuje skutecznych metod, które nie tyle będą zapobiegać konfliktom ( ponieważ są one nieuniknione), co raczej prowadzić do takiego rozwiązania, aby wszystkie strony poczuły się usatysfakcjonowane, a sam konflikt nie zaczął eskalować. Kręgi naprawcze to metoda, która z powodzeniem może być wykorzystywana w szkole przez każdego nauczyciela do rozwiązania konfliktów tak w grupie klasowej, jak i w mniejszych grupach. Niektórzy specjaliści mówią nawet, że kręgi naprawcze to nie tylko sposób na konflikt, ale też filozofia życia, w której praktykujemy tak zwaną sprawiedliwość naprawczą w życiu codziennym i  zawodowym.

Sprawiedliwość a sprawiedliwość naprawcza

W filozofii kręgów naprawczych wykorzystywane są założenia porozumienia bez przemocy oraz sprawiedliwości naprawczej. W metodzie tej nie chodzi tylko o rozwiązanie konfliktu, ale też o odbudowę nadwyrężonych konfliktem więzi społecznych. Sprawiedliwość w tradycyjnym podejściu opiera się na ukaraniu tak zwanych sprawców-winnych. Kara ma spełniać dwa elementy:

• winny ma mieć poczucie, że tak nie można robić, i w tym celu należy go przykładnie ukarać;
• inni mają zobaczyć, że jeśli będą brać przykład ze sprawcy, to też zostaną ukarani.

Wiemy, że takie działania nie przynoszą spodziewanych efektów. W tej sytuacji ani winny, ani poszkodowany, ani świadkowie konfliktu nie mają się z tym dobrze.

Celem zaś sprawiedliwości naprawczej nie jest przykładne ukaranie, a zadośćuczynienie.

Ktoś zrobił mi coś niefajnego i to on bierze za to odpowiedzialność. W sprawiedliwości naprawczej mamy:

• rozmowę,
• wyciągnięcie wniosków,
• branie odpowiedzialności.

Jest to taki sposób rozwiązywania konfliktów, w którym się uwzględnia wszystkie strony i bierze pod uwagę ich zdanie, rozmawiając i wspólnie ustalając, co dalej z chcemy zrobić z problemem.

Główne założenia kręgów naprawczych

Aby metoda kręgów naprawczych była skuteczna, musi uwzględniać pewne podstawowe założenia.

1. Równość uczestników – jest to podstawowe założenie. Każdy uczestnik w kręgu jest traktowany na równi z innymi, ma równe prawa do wypowiadania się. Nie może tu być mowy o żadnym faworyzowaniu czy dyskryminowaniu np. z powodu wieku, płci czy też roli pełnionej w szkole. Równość zakłada też, że uczestnicy zwracają się do siebie w taki sam sposób. Jeżeli do nauczyciela mówimy „pani Mario”, to w stosunku do ucznia również używamy słów pan/pani. Oczywiście tylko na czas stosowania kręgów naprawczych. Jeśli do uczniów mówimy po imieniu, to nauczyciela też nie wyróżniajmy,  zwracając się do niego per pan/pani. Wielu pedagogów mówi, że w prowadzeniu kręgów naprawczych najtrudniejsze jest właśnie przełamanie się i równościowe zwracanie się do siebie. W tego rodzaju traktowaniu się nawzajem nie chodzi o skracanie dystansu, ale o poczucie odpowiedzialności i równego wpływu. Dlatego, gdy siedzimy w kręgu klasowym, zdejmujemy etykiety typu uczeń, nauczyciel, rodzic, dyrekcja itp. Jesteśmy po prostu Gosią, Jadzią, Martyną, Jackiem.
   
   
2. Dobrowolność uczestnika – nikt nie może być zmuszany do udziału w kręgu, a zasada dobrowolności obowiązuje od początku do końca. Oznacza to, że na każdym etapie prowadzenia kręgu naprawczego można zrezygnować z uczestnictwa lub podjąć decyzję o udziale. Dobrowolność oznacza, że wszyscy uczestnicy chcą rozwiązać konflikt czy sytuację problemową.
   
   
3. Wzajemne zrozumienie i empatia – w metodzie kręgów naprawczych każdy jest tak samo ważny. Ma zatem prawo do powiedzenia o swojej perspektywie wobec danej sytuacji, o własnym odbiorze zdarzeń, o tym, co myślał, czuł, czego potrzebuje. Oznacza to, że wszyscy są gotowi na to, aby opowiedzieć, jak widzą daną sytuację, ale też, aby usłyszeć inne osoby.
   
   
4. Nie szukamy winnych – celem kręgów naprawczych jest rozwiązanie kryzysowej sytuacji i odbudowanie relacji, a nie szukanie winnych i przykładne ukaranie ku przestrodze. Chodzi o to, aby znaleźć sposób na naprawienie szkody i zadośćuczynienie doznanej krzywdzie.
   
   
5. Współpraca i wspólne podejmowanie decyzji – jak już pisałam, każdy uczestnik jest tak samo ważny, stąd istotna jest współpraca przy podejmowaniu decyzji, co będzie dalej, tak aby uwzględnić potrzeby i perspektywę wszystkich uczestników.
   
   
6. Proces oparty na dialogu – kręgi naprawcze opierają się na rozmowie i słuchaniu.
   
   
7. Mówimy o autorze czynu i odbiorcy czynu – zmieniamy więc nazewnictwo, nie używamy słów takich jak sprawca, ofiara, winny, poszkodowany. Dlaczego tak? Ponieważ tu nie chodzi o szukanie winnych i osądzanie, a o wzajemne zrozumienie i szukanie rozwiązań.

Kiedy rozpoczynamy w szkole pracę metodą kręgów naprawczych, bardzo ważne jest, aby podstawowe założenia zostały wcześniej dokładnie omówione ze wszystkimi uczestnikami, a nawet spisane i wyeksponowane w widocznym miejscu. Warto też się do nich odnosić w czasie prowadzenia kręgów naprawczych.

Facylitator – osoba prowadząca krąg naprawczy

Wielu specjalistów od kręgów naprawczych mówi, że to nie facylitator prowadzi krąg, a „proces prowadzi temat”. Jednak każdy krąg potrzebuje kogoś, kto przeprowadzi uczestników przez kolejne etapy, usprawni proces komunikacji między uczestnikami, tak aby osiągnąć wspólny cel. Facylitatorem powinna być osoba spoza grupy, która pomaga przyjrzeć się temu, co się wydarzyło. A zatem w danej klasie nie powinien nim być wychowawca, ponieważ jest on jej członkiem i formalnym liderem. Warto poprosić innego, niezaangażowanego nauczyciela, a najlepiej kogoś spoza szkoły, np. pracownika poradni psychologiczno-pedagogicznej. Ważne jest, żeby był to ktoś posiadający umiejętności interpersonalne, jak zadawanie pytań, parafrazowanie, aktywne słuchanie, klaryfikowanie itp.

Początek pracy metodą kręgów naprawczych

Pracę metodą kręgów naprawczych rozpoczyna tak zwane zgłoszenie sytuacji, problemu, zdarzenia, które może wyjść od dowolnej osoby ze społeczności np. klasowej. Zgłoszenie przyjmuje wyznaczona do tego celu przez społeczność klasową/szkolną osoba lub też kilka osób. Może też być tak, że rola osoby przyjmującej zgłoszenie jest pełniona rotacyjnie. Pamiętajmy, że zgłoszenie może być wykonane zarówno przez autora czynu, jak i odbiorcę czynu.

Co może być zgłoszeniem?

Zgłoszenie ma dotyczyć konkretnego wydarzenia. Ustalenie, jaki problem zgłasza dana osoba, jest bardzo ważne. Warto też na ten etap poświęcić tyle czasu, ile potrzeba, ponieważ zbyt szybkie przyjęcie zgłoszenia bez jasnego określenia problemu skutkuje tym, że w kolejnych etapach pracy poruszane są różne wątki poboczne, co bardzo utrudnia, a nawet uniemożliwia pracę. Zdarzeniem jest na przykład to, że:

• Janek podczas przerwy uderzył Stasia, kiedy ten nie chciał go dopuścić do grania w ping-ponga; Staś upadł i dodatkowo rozbił sobie kolano;
• nauczycielka języka polskiego nie oddała na czas napisanego sprawdzianu, co poskutkowało tym, że uczniowie mieli znacznie mniej czasu na przygotowanie się do poprawy;
• Ania napisała na klasowej grupie, że Basia paliła marihuanę i że jest „klasową ćpunką”; Basia napisała, że to nieprawda i że Asia chce ją pogrążyć.

Co nie jest zdarzeniem/problemem?

Zgłaszając zdarzenie, mówimy o faktach, a nie o naszych interpretacjach czy emocjach. Problemem nie jest zgłoszenie typu:

• Janek jest beznadziejny, mamy go już dość, ciągle przeszkadza nam na lekcjach matematyki i nie możemy się skupić;
• nauczycielka jest niesprawiedliwa i źle traktuje uczniów.

W żadnym z tych opisów nie nazwano tego, co się naprawdę wydarzyło, natomiast oba są oceniające.

Przy zgłaszaniu problemu warto dopytać osobę zgłaszającą, kto jej zdaniem może być zainteresowany udziałem w kręgu.

Zgłoszenie to dopiero początek pracy metodą kręgów naprawczych. Dalsza praca odbywa się według trzech kroków, o których piszę w kolejnym artykule.




Literatura”

• Magdalena Wegner, „Kręgi naprawcze jako forma rozwiązywania konfliktów w szkole”, CEO, Warszawa 2023.

Marzena Jasińska
Trener, dyplomowany coach, doradca rodzinny. Od lat wspiera rodziców w konsultacjach indywidualnych oraz warsztatach psychoedukacyjnych. Swoją pracę opiera na filozofii Jespera Juula, założeniach Rodzicielstwa Bliskości oraz Porozumienia Bez Przemocy. Specjalizuje się w zakresie neurodydaktyki oraz uczenia się uczniów. Ekspert rozwoju osobistego, komunikacji, negocjacji. W swojej pracy zajmuje się także tematyką mediacji szkolnych, procesów grupowych, zarządzania zmianą w organizacji i zarządzania zespołem. Prywatnie mama dwóch dorosłych synów.