W szkole nauczyciel ma mnóstwo okazji, aby rozwijać u uczniów wiarę we własne kompetencje i umiejętności, a tym samym pobudzać do rozwoju. Warto skorzystać ze wskazówek, które podpowiada nam Carol Dweck.

„O tym, czy ktoś osiągnie mistrzostwo, decyduje celowe zaangażowanie, a nie tylko wrodzona inteligencja. Ci, którzy wydają się mądrzy, takimi nie zostaną, o ile nie włożą w swój rozwój odpowiedniego wysiłku”.

Robert Sternberg

Artykuł jest drugą częścią tekstu dotyczącego wspierania rozwoju ucznia: „Jak wspierać ucznia w rozwoju – cz. 1”.

Nastawienie na rozwój – co może zrobić nauczyciel?

Przede wszystkim pamiętać i powtarzać uczniom, że mózg jest jak mięsień, że rozwija się dzięki wysiłkowi i że wysiłek jest konieczny, aby mieć dobre rezultaty.

Wskazówki dla nauczyciela:

1. Doceniaj wysiłek, który uczeń włożył w zadanie, wykonaną pracę. To jest znacznie  korzystniejsze niż chwalenie samego efektu. Pokazuj uczniowi, ile włożył pracy oraz jakie kompetencje i umiejętności pomogły mu dojść do rozwiązania. Wzmacniaj przekonanie, że wysiłek jest elementem koniecznym do osiągnięcia celu:
   
   
   • „Świetna robota! Widzę, że ciężko pracowałeś nad zadaniem”;
     
     
   • „Widziałam, że byłeś skupiony i że zależało ci na podaniu dobrego rozwiązania”.
     
     
2. Stosuj słowo „jeszcze nie”. Słowo „jeszcze nie” pokazuje uczniowi, że nawet, jeśli poprzez wysiłek nie osiągnie wymarzonego rezultatu, to może to zrobić w przyszłości. Nie umiesz tego jeszcze, ale jutro, pojutrze lub za tydzień – już tak. To pokazuje rozwój i daje nadzieję. Warto pamiętać, że promując rozwój, dajemy uczniowi możliwość wielokrotnego poprawiania ocen, na przykład ze sprawdzianu, jeśli tylko tego chce. Zgoda na poprawę jest kierowaniem się zasadą „jeszcze nie”:
   
   
   • „Jeszcze nie umiesz na czwórkę, ale widzę, że masz motywację, aby to zrobić i nad tym popracować”;
     
     
   • „Jeszcze nie umiesz tabliczki mnożenia. To nie oznacza, że nigdy się jej nie nauczysz. Jak będziesz pracował tak, jak do tej pory to na pewno tak się stanie”.
     
     
3. Akceptuj błędy i porażki. Są one wpisane w naturalny proces uczenia się. Daj sobie i uczniowi prawo do popełniania błędów. Jak mówił Thomas Edison: „Nie poniosłem porażki. Po prostu odkryłem dziesięć tysięcy rozwiązań, które nie działały”. Boimy się popełniać błędy, kiedy jesteśmy za nie karani, a to z kolei powoduje, że raczej niechętnie będziemy podejmować się wyzwań, szukać różnych sposobów na rozwiązanie zadania. Wielka mądrość tkwi w powiedzeniu, że „uczymy się na błędach”. Warto traktować błąd jako informację zwrotną o tym, do czego doprowadziły ucznia jego działania. Jeżeli chcemy mieć inne efekty, musimy zmienić sposób pracy, dochodzenia do celu.
   
   
4. Pokazuj uczniom osoby ze świata sportu, biznesu, rozrywki, które dzięki wysiłkowi i determinacji osiągnęły sukces. Porozmawiaj z uczniami na godzinie wychowawczej o biografii tych osób, np. Steve’a Jobsa, Michaela Jordana, J.K. Rowling czy Igi Świątek.
   
   
5. Skupiaj się bardziej na procesie dochodzenia do efektu, a nie na nim samym. Jeśli będziesz się koncentrować głównie na ocenach, a nie na ilości włożonej pracy, kształtujesz w uczniach nastawienie na trwałość. Dlatego warto doceniać wysiłek, wkład pracy, postęp i zaangażowanie.
   
   
6. Prowadź na godzinach wychowawczych zajęcia o nastawieniu na rozwój. Warto zapoznać uczniów z koncepcją nastawienia na rozwój i nastawienia na trwałość. Pomysły na zajęcia znajdziesz w książce pt. „Godziny dla rozwoju”. Ze starszymi uczniami warto obejrzeć wykłady Carol Dweck: „Siła wiary, że można się zmienić”, „Potęga myślenia – jeszcze nie”.
   
   

   

Czy to znaczy, że każdy może osiągnąć wszystko?

Nastawienie na rozwój to nie magiczna recepta na sukces. Sama Carol Dweck mówi, że nie neguje talentu i zdolności u ludzi. Przekonuje, że „każdy jest zdolny do wzrostu i nie mamy pojęcia, kto jest w stanie wyrosnąć na osobę, która wniesie wybitny wkład w historię ludzkości”. Czyli każdy z nas dziś może być lepszy od samego siebie z wczoraj czy sprzed roku, Twój uczeń także. Aby tak się stało, potrzebne jest właśnie nastawienie na rozwój, ponieważ pozwala uwierzyć, że każdy ma potencjał do rozwoju, ale różnimy się dziedzinami, w których osiągamy sukces.

Nastawienie na rozwój to małe porażki i sukcesy, które skutkują rozwojem kompetencji w danej dziedzinie. Dlatego należy zachęcać uczniów do tego, aby podejmowali kolejne próby i działali pomimo trudności. Oczywiście wsparcie i pomoc nauczyciela są tu niezbędne, głównie w szukaniu różnych strategii uczenia się i dochodzenia do celu.

Nastawienie na rozwój nie oznacza, że Twój uczeń może osiągnąć wszystko, czego chce. Osiągnięcie sukcesu to suma wielu czynników. Również uwarunkowania genetyczne mają tu znaczenie. Przecież jeśli nie mam słuchu muzycznego, to raczej nie będę znanym muzykiem, nawet jeśli włożę w to wysiłek. Jednak nastawienie może mieć większe znaczenie niż talent, bo jeśli dziesięciolatek usłyszy, że jest kiepski z matematyki, to przestanie rozwijać się w tej dziedzinie, pracować i po prostu sobie odpuści. Nawet jeśli będzie utalentowany matematycznie, może mieć kłopoty, aby osiągnąć sukces w tej dziedzinie.

W czym jeszcze pomaga nastawienie na rozwój?

• Regulacji emocji – nastawienie na rozwój skutkuje rozwojem umiejętności radzenia sobie z nieprzyjemnymi emocjami, takimi jak frustracja czy lęk, ponieważ ich odczuwanie jest częścią procesu uczenia się. To naturalne, że kiedy uczeń próbuje rozwiązać zadanie i ponosi porażkę, będzie odczuwać frustrację. Jednak zamiast tego unikać – wie, że jest ona wpisana w działanie i szuka konstruktywnych sposobów radzenia sobie oraz wsparcia u innych.
  
  
• Samoocenie –uczniowie z nastawieniem na rozwój nie porównują się do innych, tylko do samych siebie sprzed tygodnia, miesiąca czy roku. Widzą progres w swoim rozwoju i doświadczają większej pewności siebie.
  
  
• Odporności emocjonalnej – uczeń z nastawieniem na rozwój jest bardziej odporny emocjonalnie, ponieważ wie, że kiedy próbuje rozwiązać zadanie może napotkać przeszkody czy trudności.
  
  
• Empatii i współpracy – uczniowie z nastawieniem na rozwój są bardziej nastawieni na uczenie się, a praca w grupie sprzyja, aby uczyć się od innych. Inni są inspiracją do rozwoju.
  
  
• Motywacji wewnętrznej i samodoskonaleniu – uczeń ma satysfakcję, kiedy może poznać coś nowego, ale również czerpie satysfakcję, kiedy widzi postępy swoich działań.

Rozwijaj w sobie nastawienie na rozwój

Każdy z nas ma w sobie nastawienie na rozwój oraz nastawienie na trwałość. Jak mówi Carol Dweck, nie powinniśmy się tego wstydzić ani tego wypierać. Wyparcie może prowadzić nas w kierunku tzw. fałszywego nastawienia na rozwój. Dlatego warto poddać refleksji sytuacje, w których obserwujemy u siebie nastawienie na trwałość. Może ono uaktywniać się, kiedy np.:

• ponosimy porażkę i mówimy sobie „Nie nadaję się do tego”;
  
  
• uznajemy, że zadanie jest za trudne: „To nie dla mnie”;
  
  
• stoimy przed nowym wyzwaniem i z obawy, że nam nie wyjdzie nie podejmujemy się go.

Już sama wiedza o nastawieniu jest tu pomocna. Bądź nauczycielem, który stwarza środowisko wspierające postawę nastawienia na rozwój. Potrzebne jest Twoje świadome działanie wspierające rozwój uczniów tak, aby mogli osiągnąć maksimum swoich możliwości. To od:

• sposobu reagowania na błędy,
  
  
• używanego języka,
  
  
• wskazywania uczniom różnych strategii uczenia się…

…zależy, czy Twój uczeń będzie miał szansę rozwijać u siebie nastawienie na rozwój. Wsparcia potrzebują również ci uczniowie, którzy mają wysokie osiągnięcia, ale strach paraliżuje ich przed podejmowaniem kolejnych wyzwań. Boją się, że popełnią błąd, poniosą porażkę. Dlatego bardzo ważne jest budowanie środowiska szkolnego, w którym podstawą kultury jest uczenie się na błędach. Wytykanie uczniom błędów (i to w dodatku na czerwono) wywołuje strach i zniechęca nie tylko do nauki, ale i do kontaktu i współpracy.

Przejście z nastawienia na trwałość do nastawienia na rozwój nie jest łatwe, ale możliwe. Pomocne będzie używanie języka, który odzwierciedla nastawienie na rozwój, np. „Popracuj nad tym jeszcze”. Ważna jest akceptacja błędów i traktowanie ich jako okazji do nauki. Warto zauważać i doceniać wysiłek ucznia, nawet jeśli nie zawsze kończy się on sukcesem. W nastawieniu na rozwój ważna jest ciekawość, dociekliwość i determinacja, dlatego zauważaj te cechy u uczniów i mów o nich głośno.





Literatura:

• Dorota Uchwat-Zaród i Marcin Zaród, „Godziny rozwoju”, Wydawnictwo S.C.
• Peyton Curley, „Nastawienie na rozwój”, Wydawnictwo GWP, Sopot, 2023.
• Carol Dweck, „Nowa psychologia sukcesu”, Wydawnictwo Muza SA, Warszawa, 2013.
• https://mapakarier.org/blog/61/czym-jest-nastawienie-na-rozwoj-i-jak-je-pielegnowac-u-mlodych-ludzi/

Marzena Jasińska
Trener, dyplomowany coach, doradca rodzinny. Od lat wspiera rodziców w konsultacjach indywidualnych oraz warsztatach psychoedukacyjnych. Swoją pracę opiera na filozofii Jespera Juula, założeniach Rodzicielstwa Bliskości oraz Porozumienia Bez Przemocy. Specjalizuje się w zakresie neurodydaktyki oraz uczenia się uczniów. Ekspert rozwoju osobistego, komunikacji, negocjacji. W swojej pracy zajmuje się także tematyką mediacji szkolnych, procesów grupowych, zarządzania zmianą w organizacji i zarządzania zespołem. Prywatnie mama dwóch dorosłych synów.