Planowanie procesu edukacyjnego – cele i narzędzia

Planowanie to wyznaczanie celów i wybieranie środków do ich osiągnięcia. Pozwala „zobaczyć” swoje marzenia i motywuje do działania. Wspiera skuteczność i obniża poziom stresu związanego z realizacją zadań. W codziennym działaniu tworzenie planów zwiększa efektywność pracy ponieważ oszczędza czas, który można poświęcić realizacji zadań, a nie rozważaniom nad kolejnymi czynnościami czy związanymi z nimi obawami. A w szkole?

Wyznaczanie celów

Jest istotnym czynnikiem zwiększającym efektywność pracy uczniów i wpływającym na ich aktywność. Jeśli uczeń zna tylko temat lekcji, nie ma wyobrażenia o tym, czego od niego się będzie oczekiwać, nie wie, po co mu ta wiedza, nie wie, z czym ją powiązać ani do czego zmierza.

Zamiast zaktywizowanego, mamy…
  • pełnego obaw (O co tu chodzi?), 
  • unikającego trudności (Po co mam się tak męczyć?), 
  • zestresowanego (Ciekawe, jak mi się uda zdobyć dobry stopień?)
  • i w rezultacie pełnego niechęci (Znowu coś wymyśliła!) młodego człowieka w ławce. 
Jeśli uczeń będzie znał nie tylko temat, ale także cel i kolejne kroki, które trzeba zrobić do osiągnięcia tego celu, mamy szansę na efektywną współpracę na lekcji.
Ciekawym sposobem wspólnego z uczniami planowania w procesie edukacyjnym może być wykorzystanie map mentalnych jako prezentacji celów i tematów kolejnych lekcji. Podczas zajęć uczniowie samodzielnie lub z pomocą nauczyciela uzupełniają mapę o treści, hasła, symbole, skojarzenia, a oprócz tego każdy z uczestników zajęć prowadzi notatki w formie map z każdej lekcji (mogą uzupełniać je w domu w ramach zadania domowego). Żeby zredukować czas potrzebny do takiej pracy, można przygotować gotowe schematy z głównym tematem i szczegółowymi, mogą tam być też wstępnie zapisane cele główne do wszystkich lekcji. Na początku zajęć uczniowie, na podstawie już posiadanych informacji, planują cele szczegółowe. Taka mapa będzie też doskonałym narzędziem utrwalania i powtarzania wiadomości.

Przykładowe wzory mapy do lekcji

a_cele_LS_graf_1.jpg

Najważniejsze pytania, które powinien postawić sobie nauczyciel przed wyznaczeniem celów lekcji:  

  1. Po co ja tego uczę?
  2. Jakie korzyści z posiadania tej wiedzy i umiejętności odniosą moi uczniowie?
  3. Co uczniowie mają wiedzieć, rozumieć i umieć stosować po tej lekcji?

Formułowanie celów w języku zrozumiałym dla ucznia

Kiedy już nauczyciel odpowie sobie na powyższe pytania, czas na zastanowienie się, jak przekazać ten cel (cele) uczniom, aby wszyscy zrozumieli, znali korzyści wynikające z opanowania tej wiedzy i umiejętności, nie obawiali się podjąć działania. Jeśli poprzestanie się na podaniu uczniom celu z rozkładu materiału czy planu wynikowego, może okazać się, że rozumie go tylko nauczyciel i ewentualnie Julka z pierwszej ławki. Żeby mieć pewność, że uczniowie rzeczywiście zrozumieli cele lekcji, można poprosić o skomentowanie albo o rozmowy w parach nad uszczegółowieniem planów.

Ważną sprawą jest postawienie w planowaniu na efekty, a nie na proces. Sam proces może się toczyć, nawet być przyjemny, ale jeśli nie wiem, do jakich efektów ma prowadzić, nie mogę określić, czy cel został zrealizowany. Np. 
Rozwijanie… 
Wprowadzenie…
Ćwiczenie…
Kształtowanie…

Takie określenia wymykają się możliwości zmierzenia, więc na pytanie, czy cel został zrealizowany i w jakim stopniu, najczęściej padają dość intencjonalne odpowiedzi: Chyba tak… Starałam się… Ciężko pracowałem…

Cel powinien być jasno określony, aby każdy uczeń go zrozumiał, mierzalny, czyli możliwy do zmierzenia, ambitny, ale możliwy do osiągnięcie, a wreszcie osadzony w czasie. (Metoda SMART – pobierz opis poniżej).

a_cele_LS_graf_5.jpg

Np. lekcja języka angielskiego, temat: Poznajemy słowa, którymi opiszemy wygląd człowieka. Cel: Po zakończeniu zajęć uczniowie znają i rozumieją 15 określeń dotyczących wyglądu człowieka. Oczywiście na wyznaczeniu celu się nie kończy. Teraz trzeba podjąć rozmowę z uczniami o korzyściach z tej lekcji, a także o powiązaniu z poprzednimi i następnymi. Np. Poznaliście już nazwy rzeczy, umiecie opisać pokój, ulicę i szkołę, ale teraz trzeba w tych miejscach umieścić ludzi. Dzisiaj poznamy określenia, które pozwolą nam opisać człowieka, a na następnych lekcjach poznamy takie, które posłużą opisowi zachowań i uczuć.

Sprawdzanie realizacji celów

Jeśli wyznaczony cel był mierzalny, ze sprawdzeniem stopnia realizacji nie powinno być problemu. W przypadku celu z lekcji języka angielskiego sprawdzeniem może być sporządzenie w zeszycie opisu postaci człowieka. Jeśli uczeń poprawnie opisze rysunek, używając minimum 15 określeń, to ogłaszamy sukces. Jeśli określeń jest mniej, zachęcamy do powtórzenia ćwiczeń z lekcji w domu i prosimy o uzupełnienie opisu. A może plakaty i praca w zespołach? Może połączenie z poprzednimi lekcjami i umieszczanie postaci człowieka w już opisanych przestrzeniach domu, szkoły, ulicy… Pomysłów może być wiele, ale zaczyna się od wskazania celu nastawionego na efekty. Bez tego zmierzenie osiągnięć będzie niezmiernie trudne. Jeśli chcemy wystawić stopień, który podsumuje pracę ucznia na tej lekcji, dobrze byłoby od razu przy wyznaczaniu celów podać też wskaźniki, co trzeba zrobić, aby otrzymać konkretny stopień.

Np. lekcja języka polskiego, temat: Charakterystyka Pinokia. Cel: na zakończenie lekcji uczniowie opisują wygląd Pinokia, wyrażają opinie o jego postępowaniu, używają w charakterystyce minimum 10 epitetów.

Kryteria oceny: uczniowie nazywają cechy wyglądu i cechy charakteru Pinokia, wiedzą, co to są epitety (dopuszczający), opisują rolę epitetów w języku (dostateczny), stosują poprawnie epitety w wypowiedziach charakteryzujących Pinokia (dobry), używają wyrazów pokrewnych i bliskoznacznych opisując bohatera (bardzo dobry).

Przykład wskaźników

a_cele_LS_graf_3.jpg

Takie sprawdzenie realizacji celów łączy się również oceną kształtującą, pisząc (mówiąc) komentarz do ucznia, odwołujemy się wtedy do już określonych wskaźników. Możemy także poprosić uczniów, aby sami ocenili stopień realizacji celów na tak zorganizowanej lekcji. 

Dobrze zaplanowana lekcja to taka, w której planowane czynności zajmują ok. 30 minut. Pozostałe 15 to czas na czynności administracyjne i organizacyjne (sprawdzenie obecności, podział na grupy, aranżacja wnętrza), ale głównie na nieprzewidziane zdarzenia (np. konieczność wsparcia dla ucznia z kłopotami, rozlana woda na  podłodze, wizyta dyrektora lub innego nauczyciela z ogłoszeniem, które wywołało poruszenie w klasie). Dlatego ważne jest układanie zadań w dłuższej perspektywie, wtedy nauczyciel ma możliwość przesuwania ich elastycznie z lekcji na lekcję, czasem przyspieszając, a czasem zwalniając tempo, aby efektywniej wykorzystać czas. 

Zadania domowe

Zadania domowe mają tyluż zwolenników (bo pomagają utrwalać wiedzę i umiejętności, są sposobem na skuteczniejsze zapamiętywanie, są niezbędne w procesie realizacji podstawy programowej, uczą systematyczności itd.), co przeciwników (bo zabierają dużo czasu, bo to szkoła powinna nauczyć, a nie dom, są marnowaniem czasu na uzupełnianie ćwiczeń i przepisywanie podręczników itd.)

Argumentów można przytaczać wiele, ale jedno pozostaje niezmienne: aby dziecko mogło się nauczyć, musi samodzielnie ćwiczyć. Ilość ćwiczeń jest różna dla różnych dzieci, więc trudno tak układać porządek lekcji, aby każde mogło pracować samodzielnie tyle czasu, ile rzeczywiście potrzebuje. Cóż więc zrobić z tymi zadaniami?

Kluczowym pytaniem będzie: PO CO zadaję TAKIE zadanie? Stosowanie metody zadawania takiego samego zadania całej klasie przynosi raczej smutne rezultaty: dla jednych uczniów jest ono za trudne i angażują oni rodzinę do pomocy, dla innych zbyt łatwe i nudzi, a dla wszystkich jest informacją, że zadania trzeba odrabiać, bo taka jest szkoła. Wzrasta niechęć uczniów. Jak to zmienić? Najpierw odpowiedzieć sobie na postawione wyżej pytanie. Jeśli odpowiedź brzmi: żeby uczniowie wrócili pamięcią do treści omawianych na lekcji, to możliwości, aby tak się stało, jest dużo więcej, niż wymuszanie rozwiązywania zadań z podręcznika czy zeszytu ćwiczeń.

Przykładowe formy zadań: 
  • Uczniowie sami wybierają ilość i rodzaj zadań do wykonania.
  • Nauczyciel podaje propozycje zadań wymagające różnej ilości czasu. 
  • Nauczyciel proponuje zadania kierowane do uczniów posługujących się różnymi stylami (dla słuchowców: Posłuchajcie i zapiszcie; dla wzrokowców: Przeczytajcie i wykonajcie graficzna notatkę; dla kinestetyków: Z podanych fragmentów tekstu ułóżcie całość i przygotujcie krótką prezentację treści). A może uczniowie sami zdecydują, którą formę wybiorą?
  • Nauczyciel proponuje, aby trudne terminy z lekcji uczniowie przedstawili za pomocą rysunku, collage’u, wycinków z gazet albo przygotowali żartobliwą definicję. 
  • Nauczyciel zachęca do sprawdzenia terminów w różnych źródłach i zapisania definicji w różnych formach (np. mapa pamięci definicji z różnych źródeł, z zaznaczeniem różnic w źródłach).
  • Uczniowie sami formułują zadanie domowe. 
  • Uczniowie zadają sobie nawzajem zadania (np. w parach), a na następnej lekcji sprawdzają i formułują informacje zwrotne dla kolegów. 
  • Uzupełnienie mapy mentalnej działu (lub tematu), która służyła do planowania i realizacji celów na lekcji. 
Planowanie procesów edukacyjnych i samych lekcji wymaga rzetelnej znajomości podstawy programowej własnego przedmiotu i pokrewnych, widzenia treści i zadań w perspektywie dłuższej niż dział (np. rok, dwa lub cały etap edukacyjny). Wymaga także stałej refleksji nad podejmowanymi działaniami. Stąd tak ważna jest ocena skuteczności podejmowanych działań i ewaluacja lekcji (cyklu lekcji). Stała modyfikacja planów w oparciu o wnioski i rekomendacje z autoewaluacji zwiększy efektywność uczenia.



Czytaj również:
Nauczyciel – specjalista od wspierania sukcesu
Jak budzić motywację uczniów 




Literatura:
  • Niemierko B. : Między oceną szkolną a dydaktyką. Warszawa 1991.
  • Bednarkowa W.:  O! Słoń przed stopniami. Osłoń przed stopniami. O szkolnym ocenianiu. WYDAWNICTWO EDUKACYJNE. Kraków 2000.
  • Koźmiński G. Efektywna współpraca nauczycieli i rodziców. Zlotów 2002.

Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.
x

Ta strona wykorzystuje pliki cookies. Za ich pomocą zbierane są informacje, które mogą stanowić dane osobowe. Wykorzystujemy je m.in. w celach statystycznych i funkcjonalnych. Korzystając z serwisu bez zmiany konfiguracji przeglądarki, wyrażasz zgodę na zapisanie plików cookies w pamięci Twojego urządzenia. Możesz samodzielnie zarządzać cookies zmieniając odpowiednio ustawienia w Twojej przeglądarce. Więcej informacji o zasadach przetwarzania Twoich danych osobowych oraz przysługujących Ci prawach znajdziesz w Polityce prywatności.