Wiedza o tym, jak emocje i stres wpływają na proces uczenia się, jest dzisiaj dość powszechna i coraz lepiej udokumentowana. Zestresowani, pełni niepokojów uczniowie nie mogą wykorzystać swojego potencjału, ponieważ stres i emocje blokują lub mocno ograniczają logiczne myślenie, wnioskowanie, zapamiętywanie, uczenie się czy podejmowanie refleksji. Czy nauczyciel może wspomóc przeżywających problemy osobiste uczniów?

Problemy osobiste uczniów

Pojęcie „problemy osobiste” jest bardzo pojemne. Mogą się w nim mieścić kłopoty z akceptacją siebie, swojego wyglądu (dość powszechny problem nastolatków), kłopoty w relacjach (wykluczenie z grupy, nękanie, przemoc rówieśnicza, przemoc domowa, nadmierna opiekuńczość lub kontrola rodzicielska, presja ze strony rodziców itd.), kłopoty w nauce, lęki rozwojowe, poczucie osamotnienia (brak w otoczeniu dorosłych osób, do których może pójść z problemem), poczucie bezradności i złości na sytuację rodzinną (patologia w rodzinie). Na to wszystko nakładają się obciążenia związane z zarządzaniem emocjami, z presją czasu i nadmiarem obowiązków, chorobą lub innymi problemami zdrowotnymi, w tym związanymi ze zdrowiem psychicznym.

Wpływ problemów osobistych na skuteczność uczenia się

Każda sytuacja problemowa wiąże się z zakłóceniem poczucia bezpieczeństwa. Człowiek przeżywający problemy osobiste ma duży kłopot z zaangażowaniem intelektualnym i aktywnym uczestnictwem w działaniach, które nie mają związku z poradzeniem sobie z przeżywanym właśnie problemem. Nieustająco skupia się nad odzyskaniem poczucia bezpieczeństwa. W tej sytuacji bardzo istotna jest następująca kwestia: nikt z zewnątrz nie ma mocy sprawić, aby człowiek przeżywający kłopoty poczuł się lepiej. Może to zrobić tylko on sam, ponieważ emocje są reakcją mózgu na bodźce filtrowane przez doświadczenia tego konkretnego człowieka. Nie wiem, jak się ktoś czuje, dopóki mi tego nie powie. Nie wiem, jak pomóc, dopóki nie dowiem się tego osoby, która tej pomocy potrzebuje.

Zauważyć kłopoty dziecka/nastolatka

Byłoby świetnie, gdyby dało się zrobić tak: umawiamy się z uczniami, że każdy, kto przeżywa jakieś kłopoty, informuje o tym wychowawcę, a ten mu pomaga. To żart oczywiście. Ale czasem mam wrażenie, że niektórzy nauczyciele tego właśnie oczekują. Słyszałam już od nauczycieli: „Jakby mi powiedział, to bym oczywiście pomógł, ale skąd miałem wiedzieć?”. Nie jest łatwo zauważyć kłopotów ucznia. Liczenie na to, że sam przyjdzie i powie, prowadzi do sytuacji, że uczniowie coraz mniej są skłonni do zaufania nauczycielom jako tym, którzy mogą pomóc. Na co zwrócić uwagę? Każda zmiana w zachowaniu ucznia czy uczennicy (bez względu na wiek) powinna wzmóc uważność wszystkich uczących nauczycieli:

• Nagła zmiana nastrojów (np. zawsze grzeczna i układna dziewczyna teraz jest arogancka i wybuchowa, skupiony na nauce chłopak stał się w krótkim czasie klasowym dowcipnisiem, gada przez cały czas, itd.);

• Zmiana w sposobie ubierania (np. czarne ubranie, za długie rękawy, kaptur na głowie i grzywka zaczesana na oczy, czarny makijaż, lakier na paznokciach, bylejakość w ubiorze, zaniedbanie higieny, dziwny zapach itp.);

• Spadek frekwencji;

• Gwałtowne zmiany wagi (wychudzenie lub nabranie masy ciała);

• Lękliwość, płaczliwość;

• Wybuchowość lub wycofywanie się z aktywności;

• Bóle brzucha, głowy, skargi na złe samopoczucie, bez uzasadnienia zdrowotnego (z rozmów z uczniem i jego rodzicami wiemy, że dziecko jest zdrowe fizycznie).

Działania szkoły wspierające uczniów przeżywających trudności

Szkoła, jako instytucja edukacyjna, powinna wspierać swoich wychowanków. Może sięgnąć po pomoc systemową: jeśli uczeń ma kłopoty związane z zaburzeniami rozwoju skierować go np. na kształcenie specjalne, a gdy mierzy się z innymi problemami – skorzystać z pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Szkoła powinna również zapewniać wychowankom poczucie bezpieczeństwa, organizując procesy edukacyjne w sposób sprzyjający uczeniu się, na podstawie których będą potrafili określić samodzielnie poziom, na którym chcą i mogą pracować, rozpoznać swoje mocne strony i mieć świadomość uczestniczenia w kierowaniu własnym rozwojem. Wszystko to pomaga uczniom w stopniowym ograniczaniu wpływu czynników zewnętrznych na poczucie własnej wartości, kształtuje samoocenę i aspiracje.

W szkole mogą także pojawiać się działania nakierowane na wspieranie uczniów, którzy przeżywają kłopoty osobiste:

• W przestrzeni szkoły są dostępne czytelne informacje o problemach psychicznych (plakaty/grafiki o depresji i innych chorobach psychicznych, jak działa uzależnienie, jakie niebezpieczeństwa niosą za sobą sięganie po substancje zmieniające świadomość czy samookaleczanie);

• Łatwo dostępne informacje o infoliniach i numerach telefonów zaufania czy wsparcia psychicznego, a także adresy stron internetowych i telefony do instytucji, fundacji czy organizacji pozarządowych wspierających dzieci i młodzież w kryzysie;

• Organizowanie spotkań ze specjalistami z dziedzin, które wskazują nam uczniowie, jako pożądani eksperci wspierający uczniów (lekarz, lekarz psychiatra, terapeuta, itd.);

• Dobrze zorganizowana praca pedagoga (działa w obszarze wsparcia pedagogicznego, prowadzi zajęcia indywidualne) i psychologa szkolnego (jest dostępny dla uczniów potrzebujących wsparcia, służy pomocą nauczycielom i rodzicom);

• Stałe działania nakierowane na pozyskiwanie informacji od uczniów o rodzaju pomocy, jakiej potrzebują (np. skrzynka pytań, propozycji działań szkoły);

• Organizowanie projektów edukacyjnych, w ramach których uczniowie zbierają informacje na temat zdrowia psychicznego, ale także współpracują z instytucjami oferującymi pomoc (np. świetlica terapeutyczna, dom kultury itd.).

Działania nauczycieli (w tym wychowawców) wspierających uczniów emocjonalnie

1. Postaw na relacje, zrozumienie i obecność. W relacjach zawsze spotyka się człowiek z człowiekiem, bez względu na wiek i funkcję społeczną. Dopiero potem jest uczeń i nauczyciel. Zadbaj, aby pomiędzy Tobą a uczniami panowała atmosfera zaufania i akceptacji wzajemnej. Taka atmosfera sprzyja otwieraniu się i mówieniu o swoich kłopotach z nadzieją, że otrzyma się wsparcie.
   
   
2. Podejmuj rozmowy o problemach dziecka. Zachęcaj do nazywania emocji, pamiętając nieustannie, że emocje są skrajnie osobiste i nie masz żadnych możliwości, aby uczeń poczuł się tak, jak Ty tego oczekujesz. Akceptuj emocje zarówno dziecka/nastolatka, jak i swoje.
   
   
3. Rozwijaj empatię. To ta kompetencja osobista, która pozwoli Ci nie tylko współodczuwać emocje ucznia, ale także wejść z nim w dialog o jego potrzebach. Stanie się to wtedy, gdy rozpoczynając rozmowę o problemach i/lub potrzebach wychowanka, skupisz się na słowach i informacjach niewerbalnych, które Ci wysyła, a odsuniesz własne rozwiązania, interpretacje czy odpowiedzi.
   
   
4. Stosuj komunikację asertywną w języku „ja”, a nawet osobistą: „Chcę żebyś wiedział…”, „Zależy mi…”, „Lubię, kiedy…”, „Podoba mi się, kiedy…”. To pomaga w budowaniu zaufania.
   
   
5. Bądź spokojny(-a), aby uczeń czuł Twój spokój.
   
   
6. Zachęcaj do otwarcia się na nowe. Słuchaj propozycji, a nie oferuj swoich rozwiązań. Wspólnie oceniajcie możliwości zastosowania konkretnego działania zaradczego.
   
   
7. Pamiętaj, że to rodzice wychowują swoje dzieci. Nie wolno Ci zachować w tajemnicy tego, co dzieje się z dzieckiem, w sytuacji, gdy ono potrzebuje wsparcia specjalistycznego, które mogą zorganizować rodzice. Informuj o tym ucznia i ustal zasady, na których przekażesz te informacje rodzicom (będziesz przy uczniu, pomożesz przygotować nawet na piśmie słowa, których może użyć itd.).
   
   
8. Bądź cierpliwy. Takie działania nie lubią pośpiechu.
   
   
9. Szukaj wsparcia specjalistów. To wymiar Twojego profesjonalizmu, a nie słabości.
   
   
10. Organizuj proces edukacyjny w sposób, który da dziecku/nastolatkowi poczucie kontroli nad tym, co dzieje się na lekcjach: zadbaj, aby uczniowie dobrze rozumieli proces edukacyjny, znali dokładne kryteria osiągania wymagań, mogli samodzielnie ocenić postęp i poziom na jakim pracują.

Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.