Porozumienie bez Przemocy (ang. Nonviolent Communication, NVC) opracowane przez Marshalla B. Rosenberga (1934–2015) zakłada, że dialog pomiędzy osobami może być pozbawiony wszelkich znamion przemocy (agresji, nacisków, presji, dominacji). Wymaga to jednak pracy nad postrzeganiem ludzi i sposobem komunikowania się.

Idea Porozumienia bez Przemocy (PBP) – początki

Porozumienie bez Przemocy stworzone zostało przez Marshalla B. Rosenberga, amerykańskiego doktora psychologii klinicznej. Pracował on jako mediator w 60 krajach na całym świecie, w rejonach konfliktów zbrojnych, w zubożałych dzielnicach miast i więzieniach, pomagał rodzinom, szkolił nauczycieli, pracowników socjalnych, policjantów, lekarzy, prawników i menedżerów, założył międzynarodową organizację zapewniającą szkolenia prowadzone przez zespół certyfikowanych trenerów. Rosenberg został działaczem na rzecz pokoju, nauczycielem autorskiej metody komunikacji – języka serca.

Marshall opierał się w swojej działalności na opracowanym przez siebie modelu komunikacji, w którym język serca (symbolem jest żyrafa, jedno z najbardziej wrażliwych zwierząt na świecie) przeciwstawiał językowi agresji i braku kontaktu (symbolem jest szakal, kojarzony z zachowaniami agresywnymi). Ten sposób komunikowania się jest oparty na dwóch znaczących elementach, którymi są:

• empatia, wsłuchiwanie się w słowa i skupianie uwagi na rozmówcy, aby móc współodczuwać to, o czym nas informuje;
• odpowiedź w języku „Ja”, która obejmuje szczerość własnych uczuć.

Zarówno empatyczne wsłuchiwanie, jak i szczere wyrażanie siebie opiera się na tych samych zasadach.

Zasady Porozumienia bez Przemocy

1. Obserwacja, spostrzeżenie: dostrzeżenie przez obie strony danej sytuacji obiektywnie, jakby „okiem kamery”: bez ocen, osądów, krytyki, ładunku emocjonalnego, bez interpretacji i dopowiedzeń.

2. Uczucia, emocje: mówienie o tym, co się czuje wobec zaistniałej sytuacji, lub zadawanie o to pytań.

3. Potrzeby: wyrażanie potrzeb związanych z uczuciami, które zostały nazwane wcześniej.

4. Prośba: sformułowanie konkretnej prośby do rozmówcy bez stawiania żądań.

W tak zbudowanym dialogu jest miejsce na rzeczywiste, aktywne słuchanie, nazywanie emocji i potrzeb, a także na sprecyzowanie wzajemnych oczekiwań w formie próśb, bez presji żądania. To ważne, ponieważ nasze potrzeby i uczucia są zawsze prywatne, więc tak naprawdę tylko ja odpowiadam za moje emocje i realizację własnych potrzeb. Innych mogę poprosić o pomoc w realizacji swoich pragnień, ale nie mogę tego żądać, ponieważ oni także są odpowiedzialni tylko za swoje uczucia i potrzeby. Oczywiście, natychmiast nasuwa się spostrzeżenie, że przecież jest wiele rzeczy, które muszę wykonać… Lecz jeśli głębiej się temu przyjrzeć, to wszystko, co muszę, wynika z mojego wolnego wyboru: „Muszę iść do pracy…” – ale sama ją sobie wybrałem(-am); „Muszę spłacać kredyt…” – ale sam o tym zdecydowałem(-am); „Muszę poświęcać czas rodzinie…” – ale to ja ją założyłem(-am), itd.

Zgodnie z ideą PBP ludzie działają, aby zaspokoić swoje potrzeby. I to jest w porządku. Każdy ma swoje indywidualne potrzeby, które napędzają działania. Jednak te działania są już wynikiem wielu różnych czynników: temperamentu, sposobu wychowania, wpływu kulturowego, inteligencji, doświadczenia, wieku i wielu innych. Jeśli tak jest, trudno oczekiwać, że każdy człowiek będzie zaspokajał swoje potrzeby (nawet jeśli będą podobne do potrzeb innych ludzi) w taki sam sposób. Na przykład potrzeba odpoczynku: jedni uprawiają sport, inni czytają książki, ktoś sprząta, majsterkuje, gotuje, słucha muzyki lub gra na instrumencie, ktoś właśnie drzemie. Potrzeba ta sama, strategia zaspokojenia – inna.

Sposób realizacji strategii zaspokajania swoich potrzeb jest także związany z indywidualnym przeżywaniem (emocje, uczucia). To one popychają nas do działania: opowiadam o swoich przeżyciach, nazywam swoje potrzeby i proszę kogoś, aby je spełnił lub pomógł mi w działaniach na rzecz spełnienia moich potrzeb. Co może się stać? Ktoś może odpowiedzieć, że z radością zrobi to, o co proszę. Ktoś inny odpowie, że jest zajęty zaspokajaniem swoich potrzeb. I to także jest w porządku, ponieważ potrzeby wszystkich ludzi są tak samo ważne. Wyrażenie tego pozwala zaś na otwarcie rozmowy na temat ustaleń, co w takim razie możemy zrobić, aby zarówno moje, jak i Twoje potrzeby zostały zaspokojone.

A jeśli dochodzi do konfliktu?

Może dojść do konfliktu wtedy, gdy jedna ze stron (lub obie) traktuje swoje potrzeby jako nadrzędne względem innych lub wtedy, gdy jest przekonana, że potrzeba może zostać zaspokojona tylko w jeden sposób. Wtedy – zgodnie z modelem PBP – dobrze jest zacząć od bliskiego kontaktu z drugą stroną i wspólnie ustalić różne możliwości zaspokojenia potrzeb obu stron. Może się okazać, że konflikt sam się wtedy rozwiąże, ponieważ obie strony zyskają to, co dla nich ważne.

Porozumienie bez Przemocy w szkole

Model PBP w szkole może być realizowany na wiele sposobów. Zainicjowanie działań i modelowanie zachowań zgodnych z PBP należy do nauczycieli. Co można zrobić?

1. Zacząć od siebie i wprowadzić ten model nie tylko w pracy w szkole, ale także w życiu prywatnym. Wtedy stajemy się autentyczni, a to warunkuje wpływ wychowawczy. Nikogo nie nauczymy porozumiewania się bez przemocy podczas kilku godzin wychowawczych.

2. Wypracować z uczniami model PBP, oparty na czterech krokach. Może to wyglądać tak: „Każdy człowiek ma prawo do uczuć i do realizacji swoich potrzeb, te prawa są równe. Nikt nie może stawiać swoich potrzeb ponad prawa innych osób. Komunikując się z kolegami/koleżankami/nauczycielami:

• słuchaj uważnie i obserwuj rozmówcę bez oceniania i interpretowania jej słów,
• rozpoznaj lub zapytaj rozmówcę o uczucia, które mu podczas rozmowy towarzyszą,
• wysłuchaj lub zapytaj, jakiej pomocy potrzebuje,
• wysłuchaj i szczerze odpowiedz na jego prośbę.

Pamiętaj, nie zawsze będziesz w stanie spełnić prośbę koleżanki/kolegi, tak samo jak Twoje prośby nie zawsze mogą zostać spełnione. Uwzględnij to, zanim zaczniesz rozmowę”.

3. Modelować i propagować wśród uczniów „język żyrafy”.

4. Zachęcać uczniów do rozwijania swoich kompetencji osobistych, szczególnie asertywności i empatii.

5. Zachęcać uczniów do samodzielnego rozwiązywania problemów, konfliktów, dając szansę na kreatywność i budowanie poczucia wartości i wysokiej samooceny.

6. Organizować w szkole różnorodne projekty, akcje, działania, mające na celu rozwijanie kompetencji uczniów (także nauczycieli i rodziców) w PBP. Przykłady:

• podczas godzin do dyspozycji wychowawcy wprowadzać elementy Treningu Umiejętności Społecznych: scenki, rozmowy i ćwiczenia dotyczące trudnych sytuacji, praca z emocjami, radzenie sobie z agresją i innymi zachowaniami, które nie są akceptowalne społecznie itd.;
• warsztaty dla uczniów (rodziców, nauczycieli), podczas których mogą ćwiczyć komutację bez przemocy, odgrywać scenki, które podpowiadają sposoby rozwiązywania konfliktów, a także sposoby wyrażania potrzeb i próśb;
• organizować spotkania ze specjalistami (dla chętnych uczniów, rodziców, nauczycieli), psychologami, terapeutami, którzy w ciekawy sposób zaprezentują różne sposoby pracy w duchu PBP;
• włączać temat PBP do projektów edukacyjnych, zajęć rozwijających, specjalistycznych (rewalidacja, socjoterapia, terapia pedagogiczna, zajęcia dodatkowe itd.);
• zaopatrzyć bibliotekę szkolną w książki dotyczące porozumienia bez przemocy, akceptacji siebie i innych, emocji, tolerancji, trudnych sytuacji i strategii radzenia sobie z nimi.

Inne pomysły

• Spotkania „Pogadajmy o…” – jeden lub kilku nauczycieli w różne dni tygodnia przychodzi na wyznaczoną godzinę do konkretnej sali, a tam czekają ci, którzy chcą porozmawiać o przeżywanych trudnościach. Można na tablicy ogłoszeń zawiesić listę z tematami tych spotkań, nazwiskiem prowadzącego oraz datą, miejscem i godziną wydarzenia. Można też ustawić skrzynkę na anonimowe podpowiedzi uczniów dotyczące tego, o czym chcą i potrzebują rozmawiać.
• Akcja rysowania plakatów na temat PBP, które będą zdobiły szkolne korytarze, propagując wiedzę na ten temat.
• Spotkania z książką: głośne czytanie i dyskutowanie o książkach na temat porozumienia bez przemocy lub emocji i sposobów ich wyrażania.

Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.