Uczniów z zaburzeniami koncentracji jest w szkołach/przedszkolach bardzo wielu. Takiemu stanowi rzeczy sprzyja szybkie tempo życia, wszechobecność urządzeń multimedialnych, dynamicznie zmieniający się świat i łatwość dostępu do informacji niemal natychmiast po wydarzeniu (lub wręcz transmisje live ze świata). Coraz częściej dzieci i ich rodzice porzucają aktywności, które wymagają ćwiczenia koncentracji na rzecz urządzeń elektronicznych.

Do czego potrzebna jest koncentracja uwagi?

Koncentracja, powiązana z selekcjonowaniem bodźców, potrzebna jest do skupiania uwagi na jednym działaniu aż do osiągnięcia zamierzonego celu, mimo różnych „rozpraszaczy”. Związana jest z wiekiem (od ok. 5 do 10 minut przed 3. Rokiem życia, do ponad 20, a nawet do 30 minut powyżej 6. Roku), środowiskiem rozwojowym, z ciekawością poznawczą, zainteresowaniami dziecka, z jego stanem zdrowia. Umiejętność koncentrowania uwagi na wykonywanym działaniu przynosi wiele korzyści:

• ułatwia osiąganie celów i przeżycie sukcesu,
• przynosi radość, satysfakcję z samodzielnego działania,
• wspiera konsekwencję w dążeniu do wyznaczonych celów,
• wzmacnia motywację wewnętrzną,
• pomaga skuteczniej zapamiętywać,
• podnosi samoocenę i umacnia wysokie poczucie wartości,
• wspiera rozwijanie pewności siebie i wiarę w swoje możliwości.

Możliwe przyczyny zaburzeń koncentracji uwagi

Przyczyny zaburzeń koncentracji uwagą mogą pochodzić z wielu różnych obszarów.

1. Środowisko domowe
To, jak funkcjonuje dom, zależy od rodziców i wiele czynników obecnych w domu jest związanych z wygodą dorosłych opiekunów, z ich preferencjami dot. Sposobów spędzania czasu, z aktywnością lub jej brakiem i wiele innych. Dziecko nie ma ani wpływu na te czynniki, ani świadomości utrudnień (może się ona pojawić u nastolatka krytycznie oceniającego swój dom), jakie środowisko rodzinne generuje dla jego rozwoju. Wśród tych przeszkód osłabiających zdolność koncentracji uwagi można wyliczyć następujące:

• Ciągły hałas, głośna muzyka w każdym pomieszczeniu, włączone telewizory, komputery, nerwowość w działaniach bliskich, nieporządek, ciągły ruch, niespodziewane wyjścia lub wizyty wielu znajomych, czasem przeciągające się do późnych godzin.
• Nadmiar cukru, źle zbilansowana dieta, nadmiar przekąsek przy pomijaniu głównych posiłków.
• Brak właściwych wzorców zachowań, konflikty między rodzicami, brak reguł oraz spójnego systemu wychowawczego w domu.
• Poważne problemy rodziny (bezrobocie rodzica, kłopoty ekonomiczne, poważna choroba domownika).
• Częste i chaotyczne zmiany (przeprowadzki połączone ze zmianą szkoły/przedszkola dziecka, radykalne zmiany we wnętrzach).
• Autorytarny lub liberalny model wychowawczy w rodzinie.
• Przemoc psychiczna i fizyczna wobec dziecka lub któregoś z domowników.

2. Deficyty umiejętności i problemy osobiste dziecka:

• brak lub słaba motywacja wewnętrzna,
• brak umiejętności planowania i organizacji pracy,
• wybitne uzdolnienia i związane z tym kłopoty z nadpobudliwością intelektualną, nieharmonijnym rozwojem (bardzo rozwinięta sfera intelektualna, słabiej emocjonalna i społeczna),
• nadmierne wymagania stawiane przez dom, szkołę lub samo dziecko, dążenie do sukcesu za wszelką cenę,
• silny stres związany z sytuacją szkolną, rozwodem rodziców, przeprowadzką, narodzinami rodzeństwa, problemami w relacjach rówieśniczych itd.,
• przemęczenie, brak snu, nieumiejętność odpoczywania.

3. Zaburzenia psychiczne i zakłócenia rozwoju emocjonalnego:

• zaburzenia zachowań i relacji społecznych,
• zaburzenia uczenia się,
• uzależnienie od alkoholu, narkotyków, dopalaczy, leków, gier,
• stres pourazowy,
• depresja lub inne choroby psychiczne.

4. Zaburzenia rozwojowe:

• całościowe zaburzenie rozwojowe (spektrum autyzmu),
• nadpobudliwość psychoruchowa z deficytami koncentracji uwagi- ADHD.

5. Niepełnosprawności:

• intelektualne różnego stopnia,
• fizyczne (ruchowe, zaburzenia wzroku lub słuchu).

6. Choroby somatyczne.

7. Uszkodzenie organiczne lub zapalenie mózgu.

8. Wady lub choroby serca.

Praca z grupą, w której są uczniowie z zaburzeniami koncentracji uwagi

1. Przeanalizuj wszelkie dostępne informacje o Twoich uczniach (dokumentację poradni psychologiczno-pedagogicznej, dokumentację medyczną, jeśli jest, opinie nauczycieli lub specjalistów pracujących wcześniej z tymi uczniami).

2. Rozmawiaj z rodzicami uczniów o kłopotach i trudnościach ich dzieci.

3. Uwzględnij współczesne realia funkcjonowania uczniów.

Wpływ telewizji na koncentrację uwagi

Telewizja jest dzisiaj obecna niemal w każdym domu. Jej wpływ widoczny jest nie tylko u dzieci, ale także dorosłych poddających się biernie nadmiernej obecności tego medium. Pracując z dziećmi/nastolatkami, trzeba ten wpływ brać pod uwagę i w miarę możliwości kompensować deficyty innymi technikami. Wpływ telewizji na sposób uczenia się, komunikowania i poznawania nowego:

• Oczekiwanie na szybko dostarczone gotowe treści, niewymagające wysiłku intelektualnego,
• Osłabiona lub brak koncentracji się na przekazie, ponieważ często telewizor jest włączony przez wiele godzin (niektóre dzieci/nastolatki/dorośli sypiają przy włączonym telewizorze), a życie rodzinne się toczy obok: rozmowy, wymiana informacji, odbierane telefony, załatwiane różne codzienne sprawy, itd. Żadna z tych czynności, także przekaz płynący z odbiornika nie absorbują całej uwagi. Stąd brak motywacji do ćwiczenia tej umiejętności.
• Przeskakiwanie z kanału na kanał, równoczesne korzystanie z innych mediów, reklamy, powodują, że trudno wejść w temat głębiej. Osłabiło to naszą ciekawość, akceptujemy, że do czegoś wrócimy albo nie.
• Szybkie nudzenie się jednostajnym przekazem, łatwość przeskoczenia na inny program wspiera takie niecierpliwe reakcje.
• Coraz trudniej uruchomić wyobraźnię. Bez wizualizacji stajemy się bezbronni w tej kwestii. Czekamy na gotowy obraz i przyjmujemy, często bezkrytycznie tę cudzą wizję jako swoją.

Wpływ Internetu na koncentrację uwagi

Komputer i Internet zmienił sposób naszego funkcjonowania. Przy wszystkich korzyściach (m. in. łatwość dostępu do informacji, samodzielność ich zdobywania, możliwość kontrolowania procesu pozyskania informacji) są także i te mniej korzystne:

• coraz bardziej ograniczony kontakt z żywym człowiekiem, kłopoty w nawiązywaniu i utrzymaniu relacji w realnym świecie,
• oczekiwanie na szybką i prostą informację, odrzucamy bardziej skomplikowane treści,
• ponieważ wiele kontaktów jest pozbawionych realnych interakcji, reakcję odbiorcy generujemy na podstawie swoich wyobrażeń i sposobów reakcji.

4. Zadbaj, by Twój przekaz mógł być przyjęty przez uczniów z zaburzoną koncentracją uwagi:

• środki wizualne, które czynią przekaz bardziej dokładnym i precyzyjnym (prezentacje, modele, rysunki, fotografie, krótkie fragmenty filmów itd.),
• sposób mówienia: niezbyt głośno, pełen energii i entuzjazmu, prowokujący do myślenia, zaskakujący, akcentuje to, co ważne, unika metafor i przenośni, odnosi się do konkretów, obrazów, prezentacji,
• poczucie bezpieczeństwa uczniów: jasne i zrozumiałe cele i kryteria sukcesu, możliwość podejmowania decyzji,
• angażowanie uczniów: aktywne metody pracy, dobre plany, instrukcje, notatki graficzne, przewodniki,
• mowa ciała: gesty, także mimika potwierdzająca przekaz,
• zachowanie nauczyciela: spokojny, opanowany, przewidywalny emocjonalnie, skoncentrowany na czytaniu potrzeb uczniów.

5. Zadbaj o przestrzeń:

• zredukowane rozpraszacze (wyciszone dźwięki wewnętrzne i w miarę możliwości wewnętrzne), dekoracje ograniczone do tych, które wspierają koncentrację (np. mapa, mapa pamięci, obraz lub ilustracja),
• przestrzeń podzielona na miejsca aktywności (stoliki z laptopami, miejsca do dyskusji w swobodnych pozycjach – dywan, poduchy, szafka/stolik z przyborami do rysowania, kolorowymi kartkami, klejem i nożyczkami, papier w dużych formatach itd.).

6. Zaplanuj formy i metody:

• aktywne metody pracy,
• instrukcje do pracy indywidualnej, w parach, w zespołach zadaniowych,
• projekt edukacyjny,
• doświadczenia praktyczne i prezentacja nabytych umiejętności.

Zanim wejdziesz do klasy, w której są uczniowie z zaburzeniami koncentracji uwagi

Twoi uczniowie są dziećmi swoich rodziców, są wychowywani wg modelu wychowawczego, który wybrali ich rodzice, żyją na co dzień w swoich środowiskach, a Twoim zadaniem jest zorganizować proces edukacyjny w sposób, który umożliwi efektywne uczenie się każdego z nich, bez względu na to, z jakimi kłopotami się zmaga.

Postaw na relacje i buduj zaufanie do siebie, jako do nauczyciela-sprzymierzeńca, który nie tylko organizuje ciekawe i zrozumiałe dla ucznia lekcje, ale także wesprze w trudnościach, zareaguje na indywidualny problem (także osobisty dziecka/nastolatka), zadba o dostosowanie procesu tak, aby każdy mógł przeżywać sukcesy. Dobra atmosfera na lekcjach, praca na sukcesach, a nie na błędach oraz wsparcie emocjonalne uczniów, to dobry przepis na skuteczną współpracę z uczniami.




Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.