Efektywność pracy nauczyciela w dużej mierze zależy od kompetencji miękkich, związanych zarówno z cechami osobowościowymi, jak i talentami czy uzdolnieniami. O płynących z tego korzyściach dla szkoły pisałam w artykule: Kompetencje osobiste nauczyciela – korzyści dla szkoły. W tym tekście skupię się na tym, co zyskuje w związku z tym nauczyciel w prywatnym życiu.

Poziom kompetencji osobistych a budowanie odporności psychicznej

Pierwsza korzyścią, która związana jest z rozwijaniem kompetencji osobistych, jest odporność psychiczna. Jej poziom się zwiększa, jeśli jest w sposób ciągły wzmacniana świadomie budowanym poczuciem bezpieczeństwa – to fundament funkcjonowania każdego człowieka. Można je rozpatrywać w trzech obszarach: poczucie bezpieczeństwa fizycznego (np. stan zdrowia, komfort funkcjonowania); poczucie bezpieczeństwa psychicznego (bycie zrozumianym i docenionym takim, jakim się jest); poczucie bezpieczeństwa społecznego (relacje z innymi ludźmi, tworzenie i skuteczne korzystanie z sieci wsparcia społecznego, co wiąże się z przeżywaniem mniejszego stresu lub łatwiejszym radzeniem sobie z sytuacjami trudnymi). Prócz poczucia bezpieczeństwa na odporność psychiczną wpływa wysoka lub niska samoocena – im wyższa, tym łatwiejsze radzenie sobie z problemami, błędami, przeżywanymi porażkami. Im niższa, tym większa podatność na zachowania innych ludzi i skłonność do obwiniania innych za swoje kłopoty, a także silniejsze oczekiwanie, że ktoś rozwiąże nasze problemy za nas. Taki stan odbije się destrukcyjnie również na poczuciu własnej wartości, które nie powinno być w żaden sposób związane z tym, co wiem, potrafię i rozumiem, lecz stanowić autonomiczne przekonanie, że jest się osobą godną szacunku z racji samego człowieczeństwa.

Poczucie bezpieczeństwa, wysoka samoocena i poczucie wartości „trzymają” odporność psychiczną, która sama w sobie nie jest gwarantem, że nigdy nie pojawią się zniżki nastroju, ale pozwala w miarę szybko z takich „dołków” się wydobyć. Przyczynia się także do lepszego przystosowania do zmian życiowych oraz niższego wskaźnika depresji, lęku i poczucia samotności.

Poziom kompetencji osobistych a funkcjonowanie w społeczeństwie

Osoby z wysokim poziomem kompetencji osobistych są postrzegane społecznie jako:

• pewne siebie, ponieważ nie mają kłopotów z mówieniem o swoich sukcesach i wyrażaniem swojego zdania na różne tematy;
• zrównoważone emocjonalnie, gdyż rzadko tracą kontrolę nad swoimi emocjami, zachowując przytomność umysłu nawet w trudnych sytuacjach;
• godne zaufania, bo potrafią słuchać i empatycznie wejść w sytuację innej osoby, wspierając ją w znalezieniu rozwiązania problemu;
• mądrzejsze od innych, bo łatwo dzielą się swoją wiedzą i doświadczeniem, nie oceniając innych ani nie zabiegając o uznanie ich wiedzy i mądrości;
• szczęśliwsze, ponieważ dbają o rozwijanie optymizmu, dzielą się radościami i mniej ulegają presji i stresowi.

Poziom kompetencji osobistych a wizerunek osoby

Ważnym czynnikiem budującym wizerunek osobisty człowieka jest sposób      poruszania się i zachowania. Osoba z wysoko rozwiniętymi kompetencjami emocjonalno-społecznymi chodzi wyprostowana, z podniesioną głową i często się uśmiecha. Dba o adekwatność stroju do sytuacji, wita się stanowczym uściskiem dłoni, podczas rozmowy patrzy drugiej osobie w oczy, wyraża swoje opinie z entuzjazmem i zaangażowaniem, ale unika stosowania perswazji, ponieważ ma przekonanie, że każdy dysponuje prawem do własnego zdania. W każdej sytuacji okazuje szacunek drugiej stronie. Ponadto z łatwością zauważa różne detale w zachowaniu i wyglądzie innych osób.

W odniesieniu do siebie stara się budować adekwatny do rzeczywistości obraz własnej osoby. Stawia sobie realistyczne cele, dzięki czemu w pełni wykorzystuje swoje możliwości, a jednocześnie nie podejmuje zbyt trudnych zadań, chroniąc się przed rozczarowaniem. Wobec krytyki przyjmuje asertywną postawę. Wysłuchuje zarzuty, nie przypisując osobie krytykującej złych intencji, a następnie – po rozważeniu racji – albo przyjmuje krytykę w całości lub w części, albo odrzuca ją, pozostając przy własnej ocenie sytuacji.

Buduje w sobie samoświadomość, uwzględniając to, co widzą, słyszą i wiedzą inni. Unika kłamstwa. Zwraca uwagę na spójność wizerunkową związaną z jednolitym przekazem: robi tak, jak mówi. Akceptuje także to, co wpłynęło i wpływa na to, jakim jest człowiekiem:

• swoją przeszłość – pochodzenie, wykształcenie, rodzaj ukończonych szkół/uczelni;
• kompetencje twarde – wiedza, kwalifikacje, zawód, miejsce pracy, zajmowane stanowisko;
• najbliższe otoczenie – rodzina, przyjaciele, znajomi;
• sposób spędzania czasu – hobby, pasje, zainteresowania, działalność społeczna;
• stan posiadania – dobra materialne, zasoby finansowe.

Poziom kompetencji osobistych a poczucie szczęścia

Mahatma Gandhi napisał kiedyś: „Szczęście to moment, gdy to, co myślisz, co mówisz i co robisz, pozostaje w harmonii”. Doświadcza się go zatem codziennie, zmieniając w czyn to, co się myśli i mówi. Nie jest odległym celem, możliwym do zdobycia kiedyś, w nieokreślonej przyszłości. Jest bliskie, codzienne, bezcenne. Poczucie szczęścia to stan, w którym wszystko, co stanowi o mnie, co mnie buduje, jest takie, jakie chcę, i sprawia mi to radość. To akceptacja siebie ze wszystkim, co we mnie jest. Czy można czuć się w ten sposób na co dzień? Tak. Ale nic nie dzieje się samo. Rozwijając kompetencje osobiste, skupiając się na własnych uzdolnienia, talentach, możliwościach, wykorzystując doświadczenia w różnych obszarach, zwiększając stale zaufanie do siebie, do swoich decyzji – budujemy przestrzeń dla poczucia szczęścia. To najlepszy sposób, by dbać o swój dobrostan, odnawiać siły witalne i stale wzmacniać entuzjazm do rozwoju zarówno zawodowego, jak prywatnego.

A gdy przychodzi trudny czas? Odpowiem opowiastką znalezioną w zasobach Internetu:

„Było to dawno, dawno temu, daleko stąd, na pewnej farmie. Któregoś dnia osioł farmera wpadł do głębokiej studni. Zwierzę miało dużo szczęścia, bo przeżyło upadek bez jednego zadrapania. Studnia jednak była głęboka, a mężczyzna nie wiedział, jak ma wydostać osiołka. Gdy farmer zastanawiał się, co zrobić, zwierzę żałośnie ryczało godzinami. Farmer zebrał najmądrzejszych ludzi z wioski i zapytał ich: Co robić?.

Mędrcy nie znaleźli sposobu na wydobycie osiołka, a ponieważ w studni było mało wody i osiołek był już stary, polecili mężczyźnie zasypać studnię. W pierwszej chwili mężczyźnie trudno było pogodzić się ze stratą osiołka, ale skoro nie ma innego rozwiązania, to trudno, tak musi być. Mężczyzna wziął łopatę i zaczął zasypywać studnię. Gdy wrzucił dużą ilość ziemi, pomyślał, że już zasypał osiołka… Gdy pochylił się nad studnią o mało nie wpadł do niej z wrażenia. Zobaczył, że osiołek stoi cały i zdrowy na dnie i wesoło sobie tupie kopytkami.

Pomyślał: Jak to możliwe? Tyle ziemi wsypałem do studni, a jego całego ciągle widać. Czyżby cud?. Wrzucając kolejną łopatę ziemi, zajrzał do studni. Zobaczył, jak ziemia spada na grzbiet osiołka. Ten strząsa ją z siebie. Ziemia spada na dno, a osiołek ją udeptuje i jest kilka milimetrów wyżej. Wrzucił drugą łopatę. Osiołek strzepał ziemię z grzbietu, udeptał ją nogami i znów był kilka milimetrów wyżej. Kilkadziesiąt łopat później osiołek był już na wyciągnięcie ręki, a mężczyzna mógł go pogłaskać. Chwilę później osiołek z radością wyskoczył ze studni, a mężczyzna cieszył się, że udało mu się ocalić osiołka”.

Pytanie: Kto uratował osiołka? Mężczyzna? Nie. Osiołek sam się uratował, bo wiedział, że życie będzie zasypywać go śmieciami i problemami. Aby wyjść z dołka, trzeba się otrząsnąć i zrobić krok w górę.

Kompetencje osobiste

Należą do sfery zasobów osobistych człowieka i wiążą się silnie z osobowością, temperamentem i charakterem. Można je stale rozwijać, wpływając na swoje życie i na efektywność działań zarówno dydaktycznych, jak i wychowawczych. Znacząco wpływają na dobrostan, poprawiając zarówno nastrój, jak i relacje z innymi. Im wyższy poziom tych kompetencji, tym większa odporność psychiczna i poczucie szczęścia, które towarzyszy myśleniu o codziennych wyzwaniach. Miło jest myśleć: „Sam(-a)układam swoje życie tak, jak chcę. Inni też tak mogą robić, a ja będę ich w tym wspierać!”.





Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.