Autorzy książki Umiejętności chroniące skupiają się na sposobach wspierania młodych ludzi w rozwijaniu tych umiejętności, które – opanowane w stopniu wystarczającym – pozwalają odmawiać, a tym samym wzmacniają poczucie kontroli nad swoim życiem i w konsekwencji chronią przed sięganiem po narkotyki czy inne substancje.

Część pierwsza: ja i moje emocje

Książka, którą chcę Państwu zarekomendować, to niezbyt obszerna pozycja autorstwa A. Goldsteina, K. Reaglesa i L. Amanna pt.: Umiejętności chroniące. Dlaczego wybrałam właśnie tę pozycję spośród wielu mówiących o rozwoju kompetencji osobistych? Ponieważ autorzy skupiają się w niej na opisie konkretnych codziennych działań, które szkoła może podejmować w celu wspierania odporności psychicznej dzieci i młodzieży. Proponują oni działania ułożone w scenariusze miniwarsztatów, ale także całe programy wspierające, które można stosować w profilaktyce działań szkolnych. Choć w książce znajdziemy komentarze wyjaśniające zagadnienia, nie jest ona ani przeładowana teorią, ani nie sprawia wrażenia oderwanej od realiów polskiej szkoły, co niestety bywa bolączką tłumaczonych z innych języków pozycji. W tym tekście skupię się na podstawowych umiejętnościach społecznych, które stanowią zasadniczy fundament do rozwijania kompetencji osobistych, które chronią i wzmacniają odporność psychiczną człowieka.

Grupa I: Początkowe umiejętności społeczne

Wśród nich autorzy wymieniają: słuchanie, rozpoczynanie i prowadzenie rozmowy, zadawanie pytań, dziękowanie, przedstawienie siebie i innych osób, mówienie komplementów. Wydawać by się mogło, że to wszystko należy do umiejętności, które dzieci i młodzież powinny już mieć wyćwiczone we wczesnym dzieciństwie. Jednak dzisiaj, w świecie zdominowanym przez media, coraz więcej osób ma kłopoty w bezpośrednim kontakcie z drugą osobą. W części książki zatytułowanej Program nauczania i wdrażania umiejętności dla młodzieży znajdują się precyzyjne wskazówki dla uczestników zajęć, jak te podstawowe umiejętności społeczne ćwiczyć.

Grupa II: Zaawansowane umiejętności społeczne

Autorzy wymieniają: proszenie o pomoc, przyłączanie się, udzielanie instrukcji, wykonywanie poleceń, przepraszanie i przekonywanie innych. W tej grupie umiejętności pojawiają się te, które decydują o relacjach młodego człowieka w grupie. To ważny aspekt dobrego funkcjonowanie w szkole i wśród rówieśników. Grupa może dać wsparcie, może być źródłem zagrożeń. Dobre relacje w i z grupą to gwarancja bezpieczeństwa społecznego.

Grupa III: Umiejętności kontrolowania emocji

Każdy człowiek poznaje i przeżywa doświadczanie świata poprzez emocje. To one decydują o smaku życia, o poczuciu szczęścia i satysfakcji. Dlatego takie ważne są: znajomość i wyrażanie swoich uczuć, rozumienie uczuć innych osób, radzenie sobie z czyjąś złością, wyrażanie sympatii i miłości, radzenie sobie ze strachem i nagradzanie samego siebie, a więc cała gama zachowań, które pozwalają poruszać się w świecie emocji własnych i cudzych. Umiejętności te są bezcenne.

Grupa IV: Alternatywne umiejętności wobec agresji

Czwarty krok to wejście na trudniejszy poziom radzenia sobie w sytuacjach trudnych: proszenie o pomoc, dzielenie się czymś, pomaganie innym, negocjowanie, stosowanie samokontroli, obrona własnych praw, reagowanie na zaczepki, unikanie kłopotów i bójek z innymi. I znowu autorzy przeprowadzają krok po kroku przez każdą z tych umiejętności, uświadamiając uczestnikom ćwiczeń złożoność zachowań i reakcji, a równocześnie dając im pewność, że mogą te wyćwiczone umiejętności skutecznie stosować w życiu.

Grupa V: Umiejętności radzenia sobie ze stresem

Trudne sytuacje generują stres, który sam w sobie nie jest zagrożeniem. Problemem staje się wtedy, gdy nie jest kontrolowany, czyli gdy człowiek wchodzi w stan permanentnego stresu. Żeby tak się nie stało, konieczna jest świadomość mechanizmów działania stresu i technik kontroli: składanie skargi, odpowiadanie na skargę, sportowe zachowania po zawodach/grze, radzenie sobie ze wstydem, z pominięciem czy odrzuceniem, stawanie w obronie przyjaciela, reagowanie na namawianie, reagowanie na niepowodzenia, radzenie sobie ze sprzecznymi informacjami, z oskarżeniem, z presją grupy, a także przygotowanie się do trudnej rozmowy. W każdej z wymienionych sytuacji można wskazać na elementy, na które człowiek ma wpływ. Skupiając się na nich, zwiększa się kontrolę stresu i osoba reaguje najbardziej korzystny dla siebie sposób.

Grupa VI: Umiejętności planowania

Ta grupa skupia umiejętności, które przydatne są w radzeniu sobie z problemami i dążeniu do celu. Są to: decydowanie o podjęciu działań, ustalanie przyczyn problemu, wyznaczanie celu, określanie swoich możliwości, zbieranie informacji, szeregowanie problemów wg znaczenia, podejmowanie decyzji i koncentrowanie się na zadaniu. Tak nakreślona droga do realizacji celów pozwala na świadome podejmowanie najkorzystniejszych dla siebie decyzji. Ważne jest także to, że pomaga wypracować zadaniowe podejście do problemów, które chroni przed nadmiernym stresem i bezkrytycznym przyjmowaniem na siebie zadań, co dzieje się wtedy, gdy decyzje podejmowane są emocjonalnie.

Podstawowe umiejętności chroniące

Alarmujący stan psychiczny oraz kłopoty z rozwijaniem u dzieci i młodzieży kompetencji osobistych i społecznych, które silnie oddziałują na ich odporność psychiczną, są częstym wątkiem wypowiedzi specjalistów psychologów, terapeutów i psychiatrów opiekujących się młodymi w kryzysie. Proces ten istotnie nasiliły pandemia i związane z nią ograniczenia, a także dramatyczne wydarzenia w Ukrainie. Pokazują to badania nad stanem psychicznym dzieci i młodzieży i statystyki Komendy Głównej Policji dotyczące podejmowanych przez dzieci młodzież prób samobójczych.

Nauczyciele, wychowawcy, specjaliści nie mogą pozostawać obojętni wobec tych narastających lawinowo problemów. Pierwszy krok to zauważać zachowania świadczące o tym, że młody człowiek sobie z czymś nie radzi. Zmiany w zachowaniu, narastająca izolacja, zaburzenia relacji z rówieśnikami i dorosłymi, pogarszające się wyniki i frekwencja szkolna, sięganie po alkohol, dopalacze, narkotyki i leki, autoagresja i znacząco obniżony nastrój to sygnały alarmowe dla dorosłych opiekunów. Takie sytuacje wymagają skupienia się na wsparciu psychologicznym dziecka czy nastolatka oraz obniżenia presji wyników szkolnych. Wszystko w życiu można nadrobić, tylko życia nie da się odzyskać, gdy dojdzie do dramatu. Dlatego tak ważne jest, aby codziennie systematycznie podejmować działania wspierające.

Autorzy książki pokazują, jak malutkimi kroczkami można pomagać młodym budować kompetencje w zakresie ochrony swojego „Ja”. Nie proponują spektakularnych działań w światłach reflektorów, a skupiają się na drobnych sytuacjach, w których młodzi potrzebują wsparcia i precyzyjnie to wspieranie opisują.

Dla kogo ta książka

Może być wykorzystywana na wiele sposobów:

• przez wychowawców na zajęciach w ramach godzin do dyspozycji wychowawcy klasy, w pracy z całym zespołem klasowym;

• przez nauczycieli dydaktyków, gdy są świadkami sytuacji, w których uczniowi (lub grupie) zabrakło kompetencji, by sobie poradzić z problemem;

• dla pedagogów i psychologów szkolnych do pracy indywidualnej z uczniami w kryzysie lub ze słabymi kompetencjami psychospołecznymi;

• dla rady pedagogicznej jako wsparcie w planowaniu działań wychowawczych i profilaktycznych w szkole;

• dla wychowawców współpracujących z rodzicami uczniów, aby dawać dorosłym opiekunom uczniów konkretne narzędzia do wspierania swoich dzieci i rozwijania kompetencji rodzicielskich, wzmacniając pośrednio wydolność wychowawczą rodzin.

Część druga  obejmie prezentację i komentarz dotyczący dalszych działań możliwych do zastosowania w szkole, mających na celu wspieranie uczniów w rozwijaniu umiejętności chroniących.





Literatura:

• A. Goldstein, K. Reagles, L. Amann, Umiejętności chroniące, , Warszawa, 2001.

Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.