Zaburzenia zachowania to termin diagnostyczny. Oznacza złożony zespół problemów emocjonalnych oraz dotyczących ogólnego postępowania dzieci i młodzieży, manifestujący się zachowaniami trudnymi, aspołecznymi, szkodliwymi dla otoczenia i dla samej osoby z zaburzeniami zachowania.

Po pierwsze: zauważyć problem

Zaburzenia zachowania charakteryzują się dość sztywnymi strategiami postępowania, opartymi na zachowaniach trudnych. Zaburzeniem zachowania będzie na przykład:

• kwestionowanie norm moralnych;
  
  
• ostentacyjne lekceważenie i łamanie reguł życia społecznego;
  
  
• podważanie autorytetu dorosłych;
  
  
• lekceważenie obowiązków szkolnych;
  
  
• zachowanie agresywne zagrażające zdrowiu innych osób;
  
  
• kłamanie;
  
  
• niszczenie przedmiotów własnych i cudzej własności;
  
  
• wulgarność w zachowaniu i słowach;
  
  
• wagarowanie;
  
  
• ucieczka z domu.

Jeśli prowadzone są obserwacje zachowania takiego ucznia (najlepiej prowadzić rejestr tych obserwacji), dość szybko można zauważyć ich powtarzalność. U innych uczniów sprawiających kłopoty wychowawcze zauważalne będą zachowania zgodne z zasadami, kontraktem czy z normami moralnymi, a zachowania trudne będą występowały incydentalnie. Natomiast w przypadku uczniów z zaburzeniami zachowania takie postępowanie jest dla nich jedynym dostępnym sposobem reakcji.

Ważne, aby pamiętać, że obowiązkiem nauczycieli i wychowawców jest zauważyć (udokumentować) takie zaburzenia w zachowaniu, ale nie diagnozować. Diagnozę stawia lekarz psychiatra dziecięcy, a leczenie polega na psychoterapii, czasem włączane są leki. Co więc powinien zrobić nauczyciel, który od kilku tygodni obserwuje trudne zachowania u swoich uczniów? Przedstawić swoje spostrzeżenia rodzicom, wesprzeć ich w kolejnych krokach (np. udzielając informacji, gdzie mogą uzyskać pomoc specjalistyczną dla dziecka), a w codziennej pracy skupiać się na zwiększaniu skuteczności oddziaływań wychowawczych, co z kolei może pomóc dziecku w osiąganiu sukcesów edukacyjnych na miarę jego możliwości.

Po drugie: zrozumieć ucznia

Praca z uczniami z zaburzeniami zachowania jest dla nauczyciela dużym wyzwaniem. Wymaga zarówno wiedzy na temat samej specyfiki zaburzeń, ale też na temat źródeł tych problemów. Mogą to być zaburzenia rozwojowe (spektrum autyzmu), zaburzenia psychiczne (nadpobudliwość psychoruchowa z deficytami koncentracji uwagi), choroby psychiczne (depresja, schizofrenia), problemy emocjonalne związane z osłabionym poczuciem bezpieczeństwa wynikającym z dysfunkcji rodziny i inne. Sama wiedza jednak nie wystarcza do zrozumienia postępowania ucznia. Konieczne jest stałe rozwijanie swoich kompetencji osobistych.

1. Aktywne słuchanie Polegające przede wszystkim na koncentrowaniu się na całości komunikatu, jaki przekazuje uczeń. Sam przekaz werbalny jest tylko niewielką częścią tego, co przekazuje rozmówca. Uważna obserwacja postawy, gestów, mimiki daje możliwość głębszego odczytania komunikatu. Pomagają także różne techniki, takie jak parafrazowanie lub powtarzanie części wypowiedzi (gdy mówiący zatrzyma się i widać po nim, że stracił wątek) czy klaryfikacja (czyli porządkowanie wypowiedzi, przydatne, gdy mówiący jest pod wpływem silnych emocji).
2. Budowanie relacji Bez relacji nie ma skutecznej komunikacji ani możliwości oddziaływań wychowawczych. Podstawą budowania relacji jest szacunek dla człowieka jako jednostki. Bez względu na sytuację i postępowanie każdy człowiek ma godność, która wynika z jego człowieczeństwa. Okazywanie szacunku wspiera oddziaływania wychowawcze.
3. Asertywność Postawa asertywna nauczyciela może wpływać modelująco na postawy uczniów, a przede wszystkim pokazuje, że można funkcjonować w relacjach społecznych bez stosowania przemocy i agresji. Opiera się na głębokim przekonaniu, że każdy człowiek ma takie same prawa do realizacji celów i osiągania szczęścia. Asertywność wspiera poczucie wartości (szacunek i godność człowieka) i samoocenę (akceptacja siebie takim, jakim jestem). Emanacją asertywności jest komunikacja w języku Ja, która opiera się na stałym opisywaniu sytuacji, wypowiadaniu swoich poglądów, nazywaniu swoich emocji i oczekiwań lub odmawianiu. Taka komunikacja w mniejszym stopniu prowokuje do buntu czy oporu, ponieważ jest pozbawiona przemocy.
4. Empatia Można zdefiniować empatię jako umiejętność wyłączania własnych odpowiedzi i skupianie się na widzeniu danej sytuacji oczami osoby, która ją przeżyła i teraz o niej opowiada. Wsparta asertywnością i relacjami pozwala zrozumieć motywację mówiącego, powstrzymuje także od ocen, doradzania, sugerowania własnych rozwiązań czy straszenia i wymuszania postępowania zgodnego z oczekiwaniami dorosłych.
5. Nastawienie na współpracę z uczniami Bez względu na to, co myśli nauczyciel, uczeń ma prawo przeżywać swoje życie tak, jak tego chce. Im częściej będzie mógł samodzielnie decydować, tym więcej zbierze doświadczeń postępowania zgodnego z normami. Zamiast pouczać i nakazywać, skuteczniej jest pokazać możliwości i pozwolić wybrać rozwiązanie. Jeśli jest nieakceptowalne, to jasno to komunikować i pokazywać rozwiązania zgodne z regułami życia społecznego.
6. Nastawienie na współpracę z rodzicami Uczniowie są dziećmi swoich rodziców, i to oni wychowują swoje dziecko, podejmując decyzje związane z jego rozwojem. Mają prawo do swoich poglądów i decyzji, a nauczycielowi nie wolno przekraczać granicy kompetencji rodziców. Dlatego w kontaktach z nimi nauczyciel informuje np. o zaobserwowanych zachowaniach, pyta o propozycję rozwiązań, wspiera, jeśli rodzice zwerbalizują prośbę o pomoc.
7. Współpraca z nauczycielami z zespołu uczącego Przede wszystkim pozwoli osiągnąć stałość w reakcjach nauczycieli na zachowania ucznia. To jedna z najważniejszych potrzeb dzieci i nastolatków z zaburzeniami zachowania. Tylko wtedy mogą zmniejszyć chaos, jaki panuje w ich postrzeganiu świata. Stałe reakcje dorosłych, skupiające się na tym, co dobre, a co złe, co pożądane, a co niezgodne z zasadami, porządkuje myślenie o relacjach z ludźmi. Współpraca to także niezbędny element procesu poszerzania i obiektywizowania obserwacji zachowań ucznia. Każdy uczący wnosi do całości obserwacji inny aspekt, dając całemu zespołowi możliwość stwierdzenia, czy dane zachowanie pojawia się tylko w określonych sytuacjach (wtedy praca skupia się na zrozumieniu, dlaczego tam właśnie dochodzi do trudnych zachowań), czy też należy do sztywnej strategii dziecka czy nastolatka.

Po trzecie: codziennie wspierać

Najważniejszą zasadą takiego wspierania jest oddzielenie zachowania od osoby, a to wymaga od nauczyciela-wychowawcy kontrolowania własnych emocji. Powtarzające się zachowania trudne mogą wywoływać u nauczycieli zniecierpliwienie, frustrację i złość. Te emocje można kontrolować. Tylko wtedy możliwe jest skupienie się na wsparciu opartym na czytaniu potrzeb młodego człowieka, a nie pacyfikowaniu zachowań, które zawsze są przecież objawem sygnalizującym potrzeby.

Potrzebne są także: wzmacnianie samooceny i poczucia wartości uczniów (im lepiej się czują, tym lepiej się zachowują), ustalanie zasad, stawianie granic i wyznaczanie konsekwencji ich przekraczania (a potem egzekwowanie tych konsekwencji bez emocji i zniecierpliwienia), asertywna komunikacja, cierpliwość (zmiana zaburzonych zachowań to długotrwały proces, który nie zawsze przynosi pożądane efekty), otwartość na wspieranie tych uczniów we współpracy z innymi nauczycielami.

Wspieranie uczniów z zaburzeniami zachowania powinno oczywiście obejmować także proces edukacyjny. Nie potrzebują oni dostosowania wymagań, ale na pewno zmiany w przestrzeni (np. miejsce w oddzielnej ławce z tyłu, za pozostałymi uczniami, mniej dekoracji w sali, stosowanie dużych map pamięci jako przewodników po celach lekcji lub cyklu lekcji), dostosowania form i metod pracy (np. praca w parach lub małych zespołach wg instrukcji, notatki graficzne, jasno sprecyzowane kryteria osiągania celów, swoboda w wyborze metod pracy, metody aktywne, itd.).





Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.