Ocenianie jest jedną z najtrudniejszych umiejętności, którą powinien opanować nauczyciel. Wokół oceniania narosło także wiele mitów i przekłamań, opartych na błędnych przesłankach lub wynikających ze starego systemu szkolnego. Niebagatelnym obciążeniem oceniania jest fakt, że nauczyciel też człowiek i popełnia błędy wynikające ze sposobu przygotowania pedagogicznego czy też ze stanu emocjonalnego, a także związane z własną osobowością.

Co to jest ocenianie? 

Przede wszystkim ocenianie postępów nie jest stawianiem stopni. Stopnie szkolne oczywiście są, ale obowiązek ich wystawienia dotyczy tylko końca roku szkolnego. Pozostałe zależą od ustaleń rady pedagogicznej i zapisów w statucie szkoły. Jeśli są stawiane, powinny uwzględniać poziom wiedzy i umiejętności na dany czas, np. koniec działu, półrocza czy roku szkolnego. Skupianie się na stawianiu stopni i mnożenie ich powoduje, że uczniowie często uczą się tylko pod presją oceny, a przestają w ogóle rozumieć naukę jako rozwój osobisty.

Definicja oceniania zapisana w ustawie o systemie oświaty (art. 44b) brzmi: „Ocenianie przedmiotowe polega na rozpoznaniu przez nauczyciela postępu i poziomu w realizacji wymagania edukacyjnego”. Ocenianie postępów ucznia – mówiąc językiem zrozumiałym dla ucznia i jego rodzica – jest zatem dawaniem mu informacji o tym, w którym miejscu realizacji celów edukacyjnych się znajduje (a więc które już opanował, a które nie), a także jaki jest jego poziom  wiedzy (uczeń wie i rozumie) i umiejętności (uczeń stosuje wiedzę w sytuacjach typowych i nietypowych). Aby to było możliwe, nauczyciel powinien opracować (może także skorzystać z gotowych, przygotowanych przez autora programu) wymagania edukacyjne i zapewnić je uczniowi w taki sposób, by były dla niego i jego rodzica jawne (stale dostępne) i jasne (zrozumiałe). Stopień nie może być ani nagrodą, ani karą. Jest wtórny względem informacji o postępie lub jego braku. Mogłoby go w ogóle nie być.

Wymagania (cele) edukacyjne

Nauczyciele korzystają najczęściej z wymagań edukacyjnych opisanych w programach, kompatybilnych z podręcznikami lub innymi zestawami ćwiczeń i pomocy. Nie ma w tym nic złego, pod warunkiem że nauczyciel, zanim rozpocznie pracę z takim programem, dokona następujących czynności:

1. Dokona analizy wszystkich wymagań, zaznaczy te, które są bezpośrednim przełożeniem wymagań z podstawy programowej swojego przedmiotu – są one bezwzględnie obowiązkowe do realizacji z każdym uczniem.
   
   
2. Oceni stopień trudności wymagań tzw. rozszerzonych z programu. Jeśli uczniowie, z którymi pracuje, mają takie możliwości, wymagania te powinny pozostać bez zmian dla tych, którzy mogą je opanować. Jeśli zaś program zawiera zbyt wiele nadmiernie trudnych wymagań, nauczyciel może zmodyfikować ich zestaw w zależności od liczby godzin, które ma do dyspozycji, a także możliwości uczniów, z którymi pracuje. To, że jakieś wymagania z programu zostaną na początku odsunięte od realizacji, nie oznacza, że w trakcie roku szkolnego dla konkretnych uczniów nie będą realizowane. Ale to pokaże dopiero praca z uczniami.
   
   
3. Przygotuje plany uczenia się dla uczniów, zawierające wymagania z kryteriami realizacji w podziale na poziomy (przynajmniej na dwa: wiedza i umiejętności). Plany mogą być na rok, półrocze lub dotyczyć każdego działu. Osobiście zdecydowanie optuję za planami do działu programowego. Uczniowi łatwiej jest wtedy z takim planem pracować, a jeśli w statucie w szczegółowych warunkach i sposobach oceniania wewnątrzszkolnego uczniów (SWiSOW) jest zapis o stopniach, można w planie od razu wskazać kryteria stopnia na zakończenie działu. Plany muszą zawierać dostosowania dla uczniów ze SPE.
   
   
4. Oprócz planów uczenia się uczniów nauczyciel przygotuje także sposoby sprawdzenia, czy i na jakim poziomie uczniowie zrealizowali zawarte w planie cele edukacyjne. Ocenianie postępów jest integralnym elementem planowania dydaktycznego. Nie może być intuicyjne, spontaniczne, a tym bardziej stanowić formy represji wobec uczniów, którzy niewystarczająco angażują się w naukę. Przed rozpoczęciem danego działu nauczyciel powinien przekazać plany uczniom, unikając elementów zaskoczenia i strachu, budując dobrą atmosferę sprzyjającą pracy nad opisanymi celami.
   
   
5. Będzie pamiętać, że wymaganie to cel, do którego zmierza uczeń, a kryterium to etap, który przybliża, ale nie jest równoznaczny z osiągnięciem celu.
   
   
6. Planując sposoby realizacji przygotowanych planów, nauczyciel uwzględni potrzeby swoich uczniów w zakresie metod i technik pracy dydaktycznej.

Modele układów wymagań edukacyjnych

Najczęściej stosowane są trzy układy:

1. model dwupoziomowy, który wskazuje wymagania podstawowe (wiedza ucznia) i ponadpodstawowe (stosowanie wiedzy w praktyce; trudny do zastosowania ze stopniami szkolnymi;
   
   
2. model trzypoziomowy, który dzieli wymagania na podstawowe, rozszerzające i dopełniające (również trudny do stosowania razem ze stopniami);
   
   
3. model wielopoziomowy (nazywany także modelem ABC), który zestawia wymagania ze stopniami: konieczny (dopuszczający), podstawowy (dostateczny), rozszerzający (dobry), dopełniający (bardzo dobry) i wykraczający (celujący); ten model sprzyja przygotowywaniu planów uczenia się, ponieważ uczeń dostaje konkretną informację, jakie cele ma osiągnąć w danym dziale i w jaki sposób (kryteria opisane czasownikami operacyjnymi).

Ocenianie w języku wymagań edukacyjnych

Ocenianie postępów to informacja, która powinna być zrozumiała dla ucznia i precyzyjnie wskazująca poziom, na jakim uczeń się znajduje. Jak to osiągnąć? Rozmawiać z uczniami, stale odnosząc się do opisanych w planach uczenia się celów i kryteriów. Stosując język wymagań w planach uczenia się uczniów, nauczyciel ma szansę na bardzo precyzyjne dostosowanie kryteriów osiągania celów edukacyjnych do potrzeb i możliwości ucznia. Dostosowanie nie jest pominięciem celów (lub obniżeniem wymagań), jest tylko dostosowaniem drogi, jaką pokonuje uczeń ze SPE w osiąganiu tych samych celów co pozostali uczniowie. Przyjmując, że nauczyciel stosuje wielopoziomowy model wymagań, plan będzie budowany wg poniższego schematu.

1. Dopuszczający: uczeń wie. Kryteria: nazywa, wskazuje, zaznacza, wylicza, identyfikuje, cytuje… Dostosowania: z pomocą nauczyciela, po wcześniejszym przećwiczeniu, po podzieleniu na partie…
   
   
2. Dostateczny: uczeń rozumie. Kryteria: rozróżnia, opowiada, wyjaśnia, streszcza, ilustruje, tłumaczy… Dostosowania: z notatką lub planem, z wizualizacją, etapami, w wydłużonym czasie…
   
   
3. Dobry: uczeń stosuje wiedzę w sytuacjach typowo szkolnych (może te umiejętności wyćwiczyć). Kryteria: rysuje, określa, stosuje, rozwiązuje, charakteryzuje, konstruuje… Dostosowania: wg planu, przygotowanego przez nauczyciela/ucznia, z pomocą nauczyciela, z notatką graficzną, z mapę, wg instrukcji, wg schematu…
   
   
4. Bardzo dobry: uczeń stosuje wiedzę w sytuacjach nietypowych, czyli łączy właśnie poznane treści i umiejętności z wiedzą i umiejętnościami już zrealizowanymi wcześniej z podstawy programowej przedmiotu. Kryteria: dowodzi, ocenia, szacuje, przewiduje, planuje, proponuje… Dostosowania: w wydłużonym czasie, ustnie/pisemnie (w zależności od preferencji ucznia), wg schematu, instrukcji, planu…
   
   
5. Celujący: uczeń stosuje wiedzę i umiejętności z przedmiotu do złożonych czynności obejmujących całą podstawę programową kształcenia ogólnego. Kryteria: samodzielnie analizuje, syntetyzuje, formułuje wnioski i oceny, proponuje oryginalne rozwiązania… Dostosowania: etapami, w wydłużonym czasie, z wykorzystaniem własnych notatek, planów i instrukcji…

Stosując język wymagań, nauczyciel może precyzyjnie wspierać ucznia w tych działaniach, które są dla niego rozwojowe. Np.: „Świetnie opanowałeś wiedzę na temat równań z jedną niewiadomą. Teraz potrzebny jest trening, aby opanować umiejętność rozwiązywania zadań. Potrzebujesz mojej pomocy?”. A w odniesieniu do uczniów ze SPE: dostosowania wymagań, a właściwie kryteriów osiągania celów edukacyjnych, to wskazanie podczas nabywania wiedzy i umiejętności takich sposobów, które pomogą uczniowi w opanowaniu tej samej wiedzy i takich samych umiejętności, jak pozostali uczniowie. Dostosowań nie stosuje się po zakończonym etapie uczenia się. Mają sens tylko jako wsparcie podczas drogi do osiągnięcia celu.




Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.