Dzieci w klasie różnią się sprawnością intelektualną, charakterem, temperamentem, wiedzą ogólną, poziomem umiejętności szkolnych, motywacją, pochodzeniem środowiskowym, stylem wychowywania ich przez rodziców, celami życiowymi, aspiracjami itd. Każde z nich ma prawo do efektywnej nauki.

Zróżnicowany zespół klasowy, czyli jaki?

We współczesnej placówce oświatowej nie da się już chyba spotkać oddziału klasowego, w którym nie byłoby uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. A jeśli nawet, to przecież nie ma dwójki takich samych uczniów. Różnią się sprawnością intelektualną, charakterem, temperamentem, wiedzą ogólną, poziomem umiejętności szkolnych, motywacją, pochodzeniem środowiskowym, stylem wychowywania ich przez rodziców, celami życiowymi, aspiracjami itd. Mogą to być:

• uczniowie ze SPE (orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego, inne orzeczenia, opinie poradni PP, z niepełnosprawnościami);
• uczniowie uzdolnieni w różnych dziedzinach – przedmioty matematyczne, przyrodnicze, humanistyczne, artystyczne (w tym muzyczne lub plastyczne), techniczne, sportowe;
• uczniowie z niskim potencjałem inteligencji, z brakami i trudnościami w nauce;
• uczniowie z rodzin dysfunkcyjnych (patologie, nałogi, trudna sytuacja materialna, rygoryzm,  nadopiekuńczość, brak poczucia bezpieczeństwa, brak decyzyjności dziecka itd.);
• uczniowie z problemami emocjonalnymi (zaburzenia zachowań);
• uczniowie z problemami psychicznymi (depresja, trauma pourazowa);
• uczniowie z zaburzeniami koncentracji;
• uczniowie cudzoziemscy nieposługujący się językiem polskim lub posługujący się nim w słabym zakresie.

Oczywiście, nie wszystkie te sytuacje dotyczą uczniów z jednego zespołu, zdarza się jednak, że nagromadzenie problemów jest spore. Poza tym zostają jeszcze różnice wynikające z indywidualnych cech osoby. Od czego zacząć? Od dobrej znajomości potrzeb i możliwości  uczniów, a następnie analizy tego, co ich motywuje i pomaga im się uczyć.

Czynniki wpływające na rozwój motywacji

• Postawa nauczyciela i osobowość samego ucznia. Nauczyciel otwarty na indywidualne potrzeby ucznia, akceptujący cechy osobowości i emocje swoje i każdego dziecka/nastolatka, zrównoważony emocjonalnie, reagujący w przewidywalny dla uczniów sposób. To szalenie ważne, aby nauczyciel nie zaskakiwał uczniów swoimi emocjami, np. jednego dnia jest zdenerwowany, więc bardziej rygorystycznie i gwałtownie reaguje na zachowania uczniów, a następnego czuje się zrelaksowany i zadowolony, więc jest pobłażliwy i cierpliwy. Stałość w reakcjach porządkuje u dzieci i nastolatków obraz świata, szkoły i nauczycieli.
• Klimat lekcji. Sprzyjający uczeniu się, oparty na poczuciu bezpieczeństwa i wzajemnym szacunku.
• Jasne, zrozumiałe kryteria oceniania, komunikowane uczniowi w taki sposób, aby dokładnie wiedział, co musi zrobić (rozumieć, potrafić), by osiągnąć wyznaczony przez samego siebie cel edukacyjny (dopuszczający, dostateczny, dobry, bardzo dobry, celujący).
• Metody nauczania. Przede wszystkim dostosowane do potrzeb i preferencji uczniów. Jestem zwolenniczką wypracowywania z klasami tzw. „menu” metod, czyli zestawu przepracowanych technik, które uczniowie lubią i potrafią stosować na moich zajęciach. Można tu współdziałać z innymi nauczycielami w zakresie tych metod, które mają zastosowanie na więcej niż jednym przedmiocie.
• Współpraca w grupie uczniów. Im lepsze relacje w zespole, tym skuteczniejsza współpraca. Integracja, wzajemna znajomość siebie, akcentowanie mocnych stron każdego ucznia – to ważne czynniki wzmacniające zapał do współpracy uczniowskiej.
• Stosunek rodziców do obowiązków szkolnych swoich dzieci. Dobre relacje z rodzicami uczniów pozwolą na ustalenie strategii oddziaływań wychowawczych. Łatwiej wtedy podejmować z rodzicami dialog na temat sposobów reagowania na sukces w nauce dziecka/nastolatka lub jego brak. To ważny obszar działań nauczyciela.

Potrzeby uczniów ze SPE w procesie edukacji 

1. Nauczyciele – specjaliści od organizacji procesów edukacyjnych w sposób sprzyjający uczeniu się:

• Myślący wymaganiami i pracujący w oparciu o jasno i klarownie sformułowane cele i kryteria edukacyjne.
• Posiadający szeroką wiedzę dydaktyczną i metodyczną, jak również umiejętność wychodzenia poza schemat.
  

2. Zindywidualizowane tempo i dostosowane do uczniów wymagania edukacyjne oraz adekwatne metody pracy na lekcji:

• Wydłużony czas pracy: nie oznacza to pozostawiania ucznia na przerwie, po lekcjach, zlecania dodatkowych prac do domu lub na zajęcia wyrównawcze lub specjalistyczne. Oznacza to, że uczeń otrzymuje zmodyfikowane narzędzie pracy, tak aby w takim samym czasie co reszta klasy mógł wykonać pracę. Może to być karta pracy, mniej zadań, instrukcja lub plan.
• Praca w konkretnym zespole, w którym uczniowie mają podobne preferencje metodyczne, np.: praca z tekstem dla uzdolnionych humanistycznie, lingwistów i wzrokowców; metody graficzne dla uczniów z dysleksją, ze spektrum autyzmu, uzdolnionych plastycznie; metody ruchowe dla uczniów z problemami z koncentracją itd. Wybór metody i samodzielna praca pozostaje w gestii ucznia, a nauczyciel proponuje np. trzy sposoby opanowania danej partii materiału, przygotowuje instrukcje i w razie potrzeby dodatkowo wyjaśnia temat.
• Formy pracy z tekstem: dzielenie tekstu na partie, dodawanie pytań, praca metodą 5 kroków (przejrzenie tekstu, postawienie pytań, przeczytanie, sformułowanie odpowiedzi na pytania, powtórne czytanie lub postawienie kolejnych pytań i poszukiwanie w tekście odpowiedzi), krzyżówki, komiksy itd.
• Pomoce do rozwiązywania zadań: wizualizacje, ilustracje, fragmenty filmów, prezentacje, modele, mapy, przybory, schematy, instrukcje, przewodniki itd.
• Kolory druku, rodzaj czcionki, wielkość arkuszy pracy: sprawdza się to szczególnie w przypadku uczniów z zaburzeniami rozwojowymi i niepełnosprawnościami, ale większy format zeszytu czy kart pracy pomoże wszystkim, np. przy tworzeniu notatek graficznych, czyli metodzie dużo efektywniejszej niż linearna.
• Metody aktywne: poczucie samodzielnego działania pozwala na zaangażowanie i mierzenie się z celami na swój indywidualny sposób. Poza tym zaangażowanie ciała warunkuje tempo i skuteczność uczenia się.
  

3. Dobrze zorganizowana przestrzeń edukacyjna:

• Miejsce w sali lekcyjnej: nie chodzi o to, aby uczniowie ze SPE siadali w pierwszym rzędzie. Po pierwsze – to zwykle nie jest możliwe (bo ile tych pierwszych ławek mamy w pierwszym rzędzie), po drugie – nie dla każdego to dobra opcja. Zanim ustalimy, gdzie uczniowie będą w klasie siedzieć, dobrze jest z nimi porozmawiać  o ich potrzebach w tym zakresie. Jeśli uczeń ma kłopoty ze wzrokiem – druga lub trzecia ławka pośrodku klasy; kłopoty ze słuchem – pierwsza ławka w środku; uczniowie ze spektrum autyzmu – przodem do tablicy, dalej od okna itd.
• Stolik, krzesło (np. specjalne krzesło z podpórkami) dla uczniów niepełnosprawnych ruchowo.
• Przybory, pomoce (np. laptop) dla uczniów z dysleksją.
• Dobre oświetlenie, ale także możliwość zasłonięcia okien grubymi roletami tam, gdzie operuje mocno słońce. Takie silne światło, szczególnie jesienią i zimą, gdy pada pod ostrym kątem, może zakłócać koncentrację.
• Wyciszenie dźwięków zewnętrznych i wewnętrznych („umierająca” jarzeniówka pod sufitem może „wyłączyć” nawet kilkoro uczniów z toku lekcji).
• Dekoracje w sali (np. mapy): wyłącznie te, które są konieczne do danej lekcji lub działu. Szczególnie przednia część klasy powinna być w miarę „sterylna”, aby unikać przebodźcowania.
• Nauczyciel powinien: być spokojny, opanowany, przewidywalny emocjonalnie, mówić niezbyt głośno, akcentować to, co ważne, unikać metafor i przenośni, odnosić się do konkretów, obrazów, prezentacji, stosuje gesty, które wspierają koncentrację uwagi (np. ustalone sygnały dłonią).

4. Sposoby oceniania i sprawdzania wiedzy: zgodnie z prawem oświatowym wszystkie sposoby sprawdzania wiedzy i umiejętności są sobie równe. Nie każdy musi pisać sprawdzian, ktoś może odpowiadać, ktoś zaznaczy w teście, ktoś inny pokaże w działaniu. Stopień ustala się na podstawie spełnionych kryteriów osiągnięcia celów, a nie na podstawie formy sprawdzania.

Środowisko szkolne sprzyjające efektywności uczenia się

• regularność i przewidywalność sytuacji edukacyjnych i wychowawczych;
• jasne, zrozumiałe cele i kryteria osiągania sukcesów i samodzielność w ocenie – indywidualne plany celów edukacyjnych dla uczniów, zawierające dostosowanie wymagań dla uczniów ze SPE;
• zredukowane rozpraszacze;
• aktywne metody pracy;
• praca na sukcesach (a nie na błędach);
• dobra atmosfera w klasie;
• wsparcie emocjonalne.

Rozwiązania organizacyjne sprzyjające pracy z uczniami w zróżnicowanym zespole klasowym

• praca indywidualna i w parach wg instrukcji;
• praca metodą projektu edukacyjnego;
• praca w zespołach zadaniowych wg wyznaczonych ról;
• wzajemne sprawdzanie poprawności pracy uczniów i formułowanie informacji zwrotnej;
• doświadczenia praktyczne i demonstracje umiejętności;
• przestrzeń podzielona na miejsca aktywności.

Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.