W części drugiej książki pt. Umiejętności chroniące autorzy proponują możliwe do zastosowania w szkole działania, mające na celu wspieranie uczniów w rozwijaniu umiejętności chroniących. Propozycje obejmują 20 miniwarsztatów, możliwych do zorganizowania w klasie czy wybranej grupie.

Artykuł jest drugą częścią cyklu dotyczącego wspierania uczniów w rozwoju umiejętności chroniących. W pierwszej części autorka opisuje podstawowe umiejętności społeczne,  stanowiące zasadniczy fundament do rozwijania kompetencji osobistych, które chronią i wzmacniają odporność psychiczną człowieka.

Część druga: umiejętność odmawiania

Autorzy Umiejętności chroniących pokazują sposoby modelowania zachowań, tak aby uczestnicy mogli zarówno podjąć własną refleksję nad stopniem trudności danej umiejętności, jak również przeżyć emocje, które w niespodziewanych okolicznościach bywają trudne do skontrolowania. Warsztaty dają szansę bezpiecznego wypróbowania różnych sposobów radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Podczas tych zajęć, w odróżnieniu od ćwiczeń opisanych w części pierwszej, praca odbywa się w grupie rówieśniczej. To kolejny krok w rozwijaniu umiejętności, po pierwszych indywidualnych zmaganiach z własnymi kompetencjami. W tematach proponowanych przez autorów warsztatów pojawiają się te umiejętności społeczne, które wpływają na tę główną – umiejętność odmawiania.

Proponowane miniwarsztaty modelowania umiejętności

1. Proszenie o pomoc – na czym polega mój problem, kto ma kompetencje, aby mi pomóc, podjęcie decyzji o podejmowanych działaniach samodzielnych czy we współpracy z innymi.
2. Udzielanie instrukcji – zobaczenie złożoności danego problemu i pozyskanie innych osób do wspólnego działania.
3. Przekonywanie innych – zrozumienie argumentów innych osób i ich sposobu myślenia na dany temat.
4. Znajomość swoich uczuć – wymaga także prawidłowego nazwania emocji, które się z danym wydarzeniem łączą, a to jest możliwe wtedy, gdy młody człowiek rozumie, że objawy (np. ucisk w żołądku, drżenie rąk, napięte mięśnie, łzy) są wskaźnikiem intensywności przeżywanych właśnie emocji (np. strach, wstyd, zażenowanie, frustracja, radość, szczęście).
5. Wyrażanie uczuć – podjęcie rozmowy o przeżywanych emocjach wymaga zarówno umiejętności ich rozpoznania, jak i nazywania, a także sprawności językowej w stopniu wystarczającym do takiego opisu, a ponadto pewności siebie, aby pozwolić sobie na ich okazywanie.
6. Radzenie sobie z czyjąś złością – słuchanie, staranie się, by zrozumieć, podjęcie próby wyjaśnienia, zignorowanie lub zachowanie asertywne.
7. Radzenie sobie ze strachem – racjonalna analiza zasadności lęku przed daną osobą lub sytuacją, a następnie podjęcie decyzji o możliwych działaniach.
8. Stosowanie technik samokontroli – zwolnij tempo, policz do 10, zachowaj pewność siebie, wyjdź, zrób coś innego.
9. Obrona własnych praw – techniki asertywnego odmawiania w sytuacji, gdy inni naruszają prywatność.
10. Reagowanie na zaczepki – sposoby unikania agresji w reakcjach na zaczepki, żarciki, złośliwe dogadywanie.
11. Unikanie kłopotów z innymi osobami – refleksja nad krótko- i długotrwałymi konsekwencjami zaistniałej sytuacji, podjęcie korzystnej dla siebie decyzji.
12. Unikanie bójek – rozszerzenie umiejętności samokontroli, a także wprowadzenie elementów negocjacji.
13. Radzenie sobie ze wstydem – rozszerzenie umiejętności znajomości własnych uczuć, wprowadzenie technik minimalizacji, ignorowania, rozproszenia, zastosowania humoru i upewnienia się.
14. Radzenie sobie z pominięciem i odrzuceniem – nazwanie emocji i zastosowanie technik ignorowania, asertywnej rozmowy, prośby o włączenie do grupy.
15. Reagowanie na namawianie – wsparcie w pewności siebie i wierności swoim poglądom, stosowane techniki to akceptacja lub odrzucenie propozycji, modyfikacja lub odłożenie decyzji w czasie.
16. Reagowanie na niepowodzenia – analiza porażki pod kątem przyczyn (brak umiejętności, niska motywacja, przypadkowa sytuacja) i możliwości dalszego działania (co można zmienić, poprawić, zmodyfikować, ewentualnie zignorować).
17. Radzenie sobie z oskarżeniem – analiza usłyszanego oskarżenia i wybranie technik radzenia sobie z nim: wyjaśnienie motywów postępowania, sprostowanie, stanowczość, przeproszenie, propozycja rekompensaty.
18. Przygotowanie się do trudnej rozmowy – analiza różnych sposobów potoczenia się trudnej rozmowy i wskazanie, że od sposobu podejścia do sytuacji zależeć będzie skuteczność podjętych działań.
19. Radzenie sobie z presją grupy – techniki do zastosowania: zrozum punkt widzenia grupy, wybierz, czy chcesz się zgodzić, przeciwstawić, czy grać na zwłokę, a na koniec przekaż konkretną informację o podjętej decyzji.
20. Podejmowanie decyzji – kolejne kroki: sprecyzuj, co jest problemem, poszukaj możliwych rozwiązań, przeanalizuj wszystkie rozwiązania, wybierz najkorzystniejsze dla siebie.

Procedury treningu umiejętności odmawiania 

Bezpośrednio po szczegółowo opisanych krokach miniwarsztatów, w książce znajduje się rozbudowany komentarz autorów na temat metod zastosowanych w modelowaniu umiejętności. Autorzy zwracają uwagę, że modelowanie to wielokrotne uczestnictwo w inscenizowanych scenkach na proponowane przez trenerów tematy. Ważne, aby modelowane umiejętności były zgodne z potrzebami osób uczestniczących w warsztatach. Należy ćwiczyć tylko pojedynczą umiejętność (co pozwoli uczestnikom skoncentrować się tylko na niej), a pokazy powinny kończyć się pozytywnym rezultatem i wsparciem osoby ćwiczącej. Pomocą w tych pokazach mogą być przygotowane przez trenerów schematy przedstawiające kolejne kroki, które będą przedmiotem ćwiczenia. Przydatne mogą się także okazać karty pracy przygotowywane dla uczestników do wykorzystania podczas ćwiczeń, a także karty do wypełnienia w domu przed kolejnymi zajęciami.

Całość warsztatów modelowania powinna zostać poprzedzona badaniem poziomu umiejętności odmawiania w grupie, w której planowane są warsztaty (wzór zamieszczony w książce), a zakończona opisem poziomu tych umiejętności przez trenera prowadzącego (wzór arkusza zamieszczony w książce). Podsumowanie natomiast powinna zamknąć  ewaluacja, czyli zestawienie obu arkuszy i wskazanie różnic pomiędzy stanem przed i po przeprowadzonych ćwiczeniach modelujących.

Stosowanie informacji zwrotnej w ćwiczeniach modelujących

Opisane powyżej propozycje warsztatów wymagają, aby w każdym pojawił się aktor (lub kolejne osoby odgrywające zachowania w podobnej sytuacji). Osoba ta wciela się w rolę opisaną jej przez trenera, otrzymuje także niezbędne wsparcie w dobrym zrozumieniu wszystkich planowanych kroków. Ważne, aby tematyka scenek była mocno związana z doświadczeniem osób uczestniczących w zajęciach.  Zaproponowanie tematów, które nie są związane z doświadczeniem młodych uczestników ani ich nie interesują, może spowodować, że rezultaty nie okażą się przydatne żadnemu z nich, dyskusje na zakończenie scenki zostaną wymuszane przez trenera, a poza tym w trakcie samych zajęć może dochodzić do różnych zdarzeń zakłócających. Spełnienie tych warunków pozwoli uzyskać nie tylko żywe zainteresowanie, ale także wyrażone w informacjach zwrotnych opinie o korzyściach lub modyfikacjach prezentowanego zachowania.

Informacja zwrotna kierowana do aktorów powinna skupiać się na precyzji odgrywania kolejnych kroków w prezentowanej umiejętności oraz na realizacji założeń scenariusza. Nie powinna natomiast dotyczyć osoby personalnie.

Trenerzy w ćwiczeniach modelujących

Trenerzy wprowadzający trening wdrażania umiejętności odmawiania powinni przede wszystkim dobrze znać jego założenia, a także poznać uczestników i zbudować z nimi relacje oparte na wzajemnym szacunku. W trakcie samych zajęć trener ma się skoncentrować na precyzyjnym określeniu kolejnych kroków ćwiczenia modelującego, obserwacji zarówno aktora (aktorów), jak i uczestników, a także na wspieraniu aktora.    Idealnie, aby w zajęciach uczestniczył drugi trener, który będzie obserwował uczestników pod kątem ich zaangażowania w ćwiczenia i odpowiedzi warsztatu na ich potrzeby.

W trzeciej części  zaprezentuję organizację grup ćwiczeniowych, możliwe trudności i sposoby ich opanowania.




Literatura:

• A. Goldstein, K. Reagles, L. Amann, Umiejętności chroniące, Warszawa, 2001.

Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.