W rozmowach z nauczycielami lub
rodzicami uczniów często poruszany jest problem „trudnych” zachowań dzieci i
nastolatków, które utrudniają uczenie się pozostałym rówieśnikom w klasie. Nie
mam wątpliwości, że tak bywa. Ale są także takie sytuacje, w których jest
odwrotnie i to sam nauczyciel powoduje, że efektywność pracy uczniów
spada.
Nauczyciel to człowiek
Każdy z nas ma wypracowane strategie radzenia sobie ze
stresem i emocjami. Są one wypadkową wielu czynników: od poziomu dojrzałości systemu nerwowego, ale także od
charakteru, temperamentu czy też nawyków ukształtowanych w środowisku, w którym
się wychowywaliśmy. Każdy człowiek może w sposób świadomy pracować nad tymi
strategiami, ale wymaga to stałej pracy nad zwiększaniem kompetencji
emocjonalno-społecznych i podnoszeniem wiedzy o mechanizmach rządzących
zachowaniami człowieka. Jeśli nauczyciel rzeczywiście pracuje nad sobą w tych
obszarach, zmienia się nie tylko sposób zarządzania swoimi myślami i
zachowaniami, ale także ogląd zachowań innych osób, co nie znaczy, że wszyscy
reagują tak samo. Zdecydowanie, reakcje emocjonalne są indywidualne, ale już zachowania,
czyli działanie podjęte w konkretnej sytuacji, mogą być planowane wspólnie, np.
w zespole uczącym. Najpierw jednak konieczna jest refleksja, czy moje – nasze –
zachowania w różnych sytuacjach szkolnych wspierają uczniów, czy też mogą im
przeszkadzać.
Kilka przykładów z życia, które mogą służyć refleksji, ale nie wyczerpują tematu
1. Ocenianie bez faktów, osądzanie, wartościowanie
Zbyt szybkie wyciąganie wniosków i ocenianie sytuacji bez zagłębienia się w przyczyny powstałego zachowania. Takie powierzchowne ocenianie postępowania ucznia niesie ryzyko błędnej oceny sytuacji, wymierzenia kary osobie, która wcale nie zawiniła lub wręcz była ofiarą incydentu. Ważny jest także język, w jakim nauczyciel zwraca się do uczniów. Przykład dialogu z lekcji w klasie III:
- Witek, znowu gadasz na lekcji? Ile razy mam cię upominać?
- Ale ja tylko chciałem…
- Nie interesuje mnie, czego chciałeś, zwracam ci kolejny raz uwagę, że przeszkadzasz gadaniem.
Co widzi i czuje nauczyciel? Nauczyciel widzi Witka, który odwraca się do kolegi z tyłu i coś mówi. Chłopiec był już wielokrotnie upominany, więc ocena sytuacji wydaje się jednoznaczna: Witek łamie zasady.
Popełnione błędy nauczyciela: Powierzchowna ocena sytuacji, niesprawdzenie, jak było rzeczywiście, działanie schematyczne, nauczyciel czuje się lekceważony w swojej roli.
Co widzi i czuje Witek? Kolega z tyłu prosi o pożyczenie ołówka, ale Witkowi złamał się już jeden, a drugim pracuje. Wyjaśnia więc koledze, że może mu pożyczyć, ale musi mieć temperówkę. Po zwróceniu mu uwagi przez nauczyciela próbuje to powiedzieć, ale nie ma na to szansy. Czuje się skrzywdzony i niesłusznie upomniany. Efekt? Ma kłopoty z koncentracją na zadaniu, w domu obwieszcza, że nie cierpi tej Pani.
Jak mogło być? Pani widzi Witka odpowiadającego koledze z tyłu, na zakończenie lekcji prosi chłopca do siebie:
- Możemy porozmawiać? Widziałam, że podczas pracy własnej rozmawiałeś z Kubą…
- Tak, chciał pożyczyć ołówek, ale miałem tylko złamany, więc mu powiedziałem, że musi mieć temperówkę. Pożyczył od Kasi i zdążył narysować.
- Świetnie, jesteś dobrym kolegą!
Witek czuje się doceniony, nauczycielka spokojnie wyjaśnia to, co widziała, i obraz chłopca nabiera pozytywnych aspektów, a praca ucznia przebiega bez zakłóceń.
Podobnie bywa, gdy nauczyciel zbyt
szybko staje po stronie ucznia, który na przykład się skarży na działania
innych (przyjmując, że jest ofiarą, którą należy chronić), bez sprawdzania
dyscyplinuje klasę po informacji od innych nauczycieli, wzywa rodziców bez
podjęcia rozmowy wyjaśniającej z uczniem czy uczennicą itd.
2. Szukanie winnych, gdy pojawia się problem
Mierzenie się z problemami to trudna, wymagająca wielu ćwiczeń umiejętność, ale niezbędna w życiu, aby pokonywać trudności. Uczniowie mogą i powinni uczyć się tego od dorosłych. Jeśli nauczyciel w trudnych sytuacjach reaguje emocjonalnie, pokazuje uczniom, że rozwiązywanie problemów polega na poszukiwaniu winnych, wymierzaniu im kar, to zamiast rozwiązywania problemów – uczą się ukrywania ich, przeczekiwania i liczenia, że „jakoś to będzie” , „może się uda”.
Przykład
Po lekcji WF klasy VII nauczyciel komunikuje wychowawcy, że w szatni chłopców odkrył rozbitą szybę, więc wkracza teraz do klasy na inny przedmiot i zaczyna dochodzenie:
- Po waszej lekcji w szatni została rozbita szyba. Kto to zrobił?
Cisza.
- Lepiej niech od razy się przyzna sprawca, bo inaczej cała grupa chłopców będzie musiała sfinansować nową szybę.
Cisza.
- Czyli wolicie wszyscy płacić, tak?
Cisza.
- Dobrze, wzywam rodziców i będziecie się tłumaczyć przed nimi.
Wychodzi. W klasie wrze, nie ma mowy o koncentracji i uczeniu się nie tylko na tej lekcji, ale także na następnych.
Co widzi i czuje nauczyciel? Informacja od kolegi wuefisty spowodowała zdenerwowanie nauczyciela, który, nie czekając, aż ochłonie, bez zadawania pytań, szukania porozumienia z chłopcami, podejmuje interwencję. Widzi milczących chłopców i odbiera to jako atak na swój autorytet wychowawcy, wytacza więc najcięższe działa – straszy karami i wzywa rodziców.
Co widzą i czują uczniowie? Zależy to, od tego, czy rzeczywiście szyba został rozbita przez któregoś z nich, np.: świetnie się bawili, rzucając do siebie butami jak piłką do rugby i nieszczęśliwym trafem but Krzyśka poleciał prosto w szybę – już się umówili, że się zrzucą i chcieli pójść z tym do Pana Konserwatora, bo zaczyna pracę później, ale nie zdążyli; a może gdy weszli do szatni, na rozbitej szybie uchylonego okna wisiała koszulka, którą ktoś kiedyś zostawił i zwykle wisiała na haczyku obok drzwi, ale dzisiaj zawisła na tym nieszczęsnym oknie, a oni w ogóle nie zwrócili na to uwagi. Teraz patrzą na zdenerwowana wychowawczynię i… milczą, bo nikt nie zadał im pytania, na które mogliby odpowiedzieć. Takie sytuacje bardzo osłabiają relacje, bo bez względu na to, czy są winni czy nie, to wychowawca jest tym, który ma być przy nich, wspierać.
Jak mogło być? Po rozmowie z nauczycielem WF-u wychowawczyni podchodzi na przerwie do grupy chłopców i prosi, aby weszli na kilka chwil do sali, bo chce porozmawiać.
- Chłopaki, jest sprawa, pan z WF-u powiedział, że w szatni została wybita szyba. Wiecie coś o tym? Problem jest, bo pan zobaczył to po waszej lekcji…
W ten sposób została otwarta przestrzeń, aby porozmawiać o tym, jak problem rozwiązać: czy poinformować nauczyciela o tej koszulce, która zasłoniła okno i oni też nie widzieli, a jeśli to wynik zabawy, to opowiedzą o poczynionych ustaleniach, może jeszcze sami pójdą do Pana wyjaśnić sprawę. Czują się odpowiedzialni za to, co się stało, a jeśli to nie oni są sprawcami, nie czują się niesłusznie posądzani. Relacje się wzmacniają.
3. Kontrola, wydawanie poleceń, nakazów, zakazów z pozycji nieomylnego eksperta
Kontrola i atmosfera zagrożenia nie sprzyjają uczeniu się, ponieważ osłabiają poczucie bezpieczeństwa, a to budzi emocje z nurtu tzw. zachowań obronnych. Jeśli nauczyciel opiera swoją pracę na stałym kontrolowaniu, czy uczniowie samodzielnie pracują lub wykonują wszystkie polecenia, czy robią dokładnie to, czego wymaga od nich nauczyciel, może to stłumić motywację wewnętrzną i doprowadzić do tego, że uczniowie będą się uczyć tylko tyle, żeby uniknąć kłopotów.
Jak to zmienić?
Organizować proces edukacyjny w oparciu o jasno sprecyzowane cele szczegółowe przypisane do poziomów realizacji wymagań edukacyjnych czy stopnia. Podczas realizacji tych celów uczniowie samodzielnie lub we współpracy wykonują różne ćwiczenia, zadania, projekty, podczas których nauczyciel zbiera informacje o poziomie każdego uczenia jest, w czym można im pomóc i w jaki sposób, a na koniec wspólnie ustalają stopień, jaki odpowiada zebranym informacjom w zestawieniu z celami podanymi na początku. Taki sposób organizacji pracy na lekcjach wzmacnia motywację uczniów, bo od początku wiedzą, co trzeba zrobić, aby osiągnąć taki poziom, który dla konkretnego ucznia jest satysfakcjonujący. Nauczyciel zaś w dobrych relacjach z uczniami staje się rzeczywiście sprzymierzeńcem swoich wychowanków.
Bądź refleksyjnym sprzymierzeńcem swoich uczniów!
Nauczycielu, refleksyjność buduje
autorytet.
Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany,
polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i
młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach,
przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych
nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu
zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień
związanych z obecnością rodziców w szkole.







