Dbanie, aby w klasie między uczniami zapanowały autentyczne relacje, to tzw. profilaktyka wykluczenia rówieśniczego. Warto się zastanowić, czy nauczyciel może sobie dzisiaj pozwolić na ignorowanie faktu, że dobre relacje w klasie są niezbędne dla dobrostanu psychofizycznego ucznia. Dlatego szkoła powinna być miejscem budowania wspólnoty, w której szanuje się różnice, a wzajemne zrozumienie, życzliwość, dobroć są fundamentem dobrej edukacji.

To trzeci artykuł z cyklu #wykluczenie rówieśnicze. W <<pierwszej części>> opisano, czym jest wykluczenie rówieśnicze oraz jak na nie reagować. <<Druga część>>  natomiast była poświęcona roli tzw. „kozła ofiarnego”.

Myślę, że klasa, w której nie występuje zjawisko wykluczenia,  jest marzeniem niejednego nauczyciela. Warto więc zadbać o różnorodne działania bazujące na współpracy całej klasy. Nic tak nie buduje relacji, jak wspólny cel, projekt czy organizacja szkolnej imprezy. Tak naprawdę nie ma większego znaczenia, co będą robić uczniowie. Ważne jest, żeby robili to wspólnie i żeby wszyscy byli w to w pełni zaangażowani. Tylko wówczas mamy szansę poprawić stosunki w klasie. Oczywiście najlepiej zrobić to na początku roku szkolnego, kiedy obejmujemy wychowawstwo. Potem też jest to możliwe, jednak może wymagać większego zaangażowania z uwagi na trwające już procesy grupowe.

Jak dbać w klasie o relacje?

Za budowanie atmosfery i jakości relacji w klasie czy w szkole zawsze odpowiadają dorośli. Według Jespera Juula, znanego duńskiego psychoterapeuty, wynika to z faktu, że dzieci nie mają wystarczających kompetencji, by wziąć tę odpowiedzialność na siebie. Nasze pierwsze spotkanie z uczniami warto rozpocząć od dyskusji, podczas której poruszymy następujące tematy:

• Jak nasi uczniowie chcą być traktowani przez nauczycieli i przez rówieśników?

• Co jest dla nich ważne, na czym im zależy?

• Co oznacza dla nich szacunek i po jakich zachowaniach poznają, że ktoś ich szanuje?

• Jakie inne wartości są dla nich ważne, aby w klasie mogła panować dobra atmosfera?

• Co oznacza dla nich zgrana, szanująca się, lubiąca się wzajemnie klasa?

• Co można zrobić, jakie wnieść dobro, aby stać się taką klasą?

Samo zadanie tych pytań i refleksja to początek budowania spójności grupy. Jeśli nie zrobimy tego niedługo po rozpoczęciu roku szkolnego, możemy się tego podjąć w każdym innym momencie.

Co jeszcze może być pomocne?

Pomocne są różne wspólne aktywności, np.:

• wycieczki klasowe, wspólne wyjścia;
• warsztaty integracyjne budujące zespół nastawiony na współpracę;
• gry terenowe, spacery, wycieczki rowerowe, kino;
• świętowanie sukcesów klasy, urodzin, imienin uczniów;
• zapraszanie do klasy gościa i przygotowanie całego wydarzenia w związku z tym zaproszeniem;
• wspólne projekty (w tym projekty edukacyjne).

Warto też inaczej zacząć lekcję – nie od sprawdzenia obecności i podania tematu. Wystarczy zapytać uczniów:

• jak się mają;
• jak się czują;
• co u nich słychać;
• jak minęła im przerwa;
• jak minął im weekend, święta.

Tych kilka pytań pokazuje, że interesujemy się życiem naszych uczniów, że ważne jest dla nas to, co przeżywają, co myślą, z czym się borykają. Jak pisze Natalia Boszczyk: „Uwierzmy, że szkoła może być takim miejscem, gdzie ludzie są dla siebie mili, życzliwi, serdeczni i witają się z uśmiechem”.

Empatia – podstawa budowania relacji

Uważam, że w szkole empatia jest po prostu koniecznością. Kiedy uczniowie doświadczą empatycznego zrozumienia ze strony nauczyciela, z dużym prawdopodobieństwem  staną się empatyczni w relacji ze swoimi rówieśnikami. Można by powiedzieć, że empatia to swoiste antidotum na wykluczenie rówieśnicze. Dlaczego w szkole jest ona konieczna?

• Kiedy uczeń doświadcza empatii ze strony nauczyciela, będzie również ją okazywał innym. Wówczas w szkole nie zapanują  strach i przemoc.

• Warunkiem efektywnego uczenia się są dobre relacje w klasie, a bez empatii nie jest możliwe ich budowanie.

• W empatycznej klasie uczniowie czują się akceptowani, mile widziani i szanowani. Nikt nie czuje obawy przed odezwaniem się na forum klasy, bo ma przekonanie, że jego zdanie zostanie przyjęte z życzliwością i nikt go nie wyśmieje ani nie oceni. Dlatego w empatycznej klasie uczniowie chętnie ze sobą rozmawiają, są aktywni na lekcji, a nauczycielom dobrze się z taką klasą pracuje.

• Empatia daje poczucie bezpieczeństwa, uczniowie nie boją się popełniać błędów, rozwijać swoich pasji, zainteresowań.

Empatia jako słuchanie drugiego człowieka

Co oznacza słuchanie z empatią?

• Reagowanie na to, co przeżywa uczeń, z uważnością, szacunkiem i akceptacją. Pełen empatii komunikat brzmi: „Widzę, że…………. słyszę, że…………….”.

• Zastanawianie się nad potrzebami ucznia, wspólna dyskusja o tym, jakie strategie można zastosować, aby te potrzeby zaspokoić.

• Czasami to po prostu bycie przy uczniu, kiedy doświadcza trudności, nawet w milczeniu.

• Zaciekawienie się punktem widzenia ucznia, szczególnie jeśli stoi on w sprzeczności z punktem widzenia nauczyciela.

• Wiara w dobre intencje ucznia. Tak jak zakładamy, że sami mamy dobre intencje – tę samą miarę warto przyłożyć do ucznia.

Pamiętajmy, że empatia nie jest żadną zachcianką, mrzonką czy fanaberią współczesności. To wyjątkowo ważne narzędzie w pracy nauczyciela. Opiera się na słuchaniu uczuć i potrzeb ucznia bez oceniania, krytykowania czy osądzania. Słowa pouczają; czyny pociągają. Empatyczny nauczyciel równa się empatyczny uczeń, w myśl zasady: „Co dostajesz, to oddajesz”.

Szkoła jako miejsce uczenia się

Szkoła jest miejscem, w którym odbywają się dwa procesy: nauczania i uczenia się. Miarą tych działań są sukcesy edukacyjne uczniów. Aby jednak miały one miejsce, konieczne jest zadbanie o motywującą dla uczniów atmosferę. Dlatego, jeśli nauczyciel chce, aby jego uczniowie angażowali się w naukę,  w pierwszej kolejności musi zadbać o atmosferę i relacje sprzyjające uczeniu się. Jakże często szkoła zaczyna zajmować się relacjami dopiero wtedy, gdy w grupie dochodzi do jakiejś tragedii. Wielu nauczycieli mówi, że na studiach uczy się ich, jak być nauczycielem od polskiego, matematyki, biologii itp. Nikt nie uczy, jak być wychowawcą klasy. Często więc nie wiedzą, jak sobie z tą klasą poradzić i jak budować w niej relacje. Dlatego tym bardziej warto uzupełniać tą wiedzę i umiejętności. Mamy więc pole do rozwoju. Rodzaj  panujących w klasie relacji wpływa bezpośrednio na dobre samopoczucie uczniów. Dbając o nie, mamy szansę uprzedzić problem wykluczenia rówieśniczego.

Pamiętajmy, że uczniowie chcą czuć się w szkole bezpiecznie, chcą mieć pewność, że są przez nauczycieli chronieni i że nauczyciel stanie po ich stronie, kiedy będzie dziać się im krzywda. Tak naprawdę nie unikniemy różnych trudnych sytuacji. Nawet jeśli zadbamy o dobre relacje w klasie, i tak może dojść do wykluczenia ucznia. W tym miejscu pojawia się pytanie, czy wykluczony uczeń będzie  przekonany, że w szkole znajduje się nauczyciel, który mu pomoże i na którego może liczyć.

Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej na temat wykluczenia i przemocy rówieśniczej, zachęcamy do obejrzenia cyklu szkoleń Akademii Librus dotyczących tego obszaru:

• Agresja w szkole – co powinien wiedzieć nauczyciel – zobacz <<TUTAJ>>,
• Czy w mojej klasie jest przemoc? Diagnoza nauczyciela – zobacz <<TUTAJ>>,
• Przemoc w klasie – sposoby pracy – zobacz <<TUTAJ>>,
• Profilaktyka przemocy rówieśniczej – relacje w klasie – zobacz <<TUTAJ>>.

Literatura:

• Natalia Boszczyk, „Dobre relacje w szkole”, Wydawnictwo Wolters Kluwer, Warszawa, 2020.

Marzena Jasińska
Trener, dyplomowany coach, doradca rodzinny. Od lat wspiera rodziców w konsultacjach indywidualnych oraz warsztatach psychoedukacyjnych. Swoją pracę opiera na filozofii Jespera Juula, założeniach Rodzicielstwa Bliskości oraz Porozumienia Bez Przemocy. Specjalizuje się w zakresie neurodydaktyki oraz uczenia się uczniów. Ekspert rozwoju osobistego, komunikacji, negocjacji. W swojej pracy zajmuje się także tematyką mediacji szkolnych, procesów grupowych, zarządzania zmianą w organizacji i zarządzania zespołem. Prywatnie mama dwóch dorosłych synów.